“Nâmî” mahlasını kullanan ve azledildikten sonra kendisini tamamen tasavvufa veren müderris ve kadı Niğdeli Ahmed Efendi’nin Türkçe şiirlerini ihtiva eden eseri. Ahmed-i Nâmî-i Nakşıbendî, önce tek divan halinde tertip ettiği şiirlerini, belirli bir edebî şahsiyete kavuştuktan sonra yeniden ele almış, hem fikrî hem edebî bir süzgeçten geçirerek Hüsn-i Hakikî ve Hüsn-i Mecâzî adlarıyla ayrı ayrı tertip etmiştir. Bu son tertibe göre toplamı 5.033 beyit olan divanların mündericatları şu şekildedir: Hüsn-i Mecâzî'de 22 kaside, 403 gazel, 2 müstezad, 79 kıt'a, 1 nazım, 1 rubaî, 7 tahmis, 19 müfred ve 1 mesnevî; Hüsn-i Hakikî'de ise 5 kaside, 110 gazel, 41 kıt'a, 1 nazım, 4 murabba, 2 tahmis, 2 müseddes, 2 terkîb-i bend, 4 terci'-i bend ve 2 mesnevî bulunmaktadır.

Hüsn-i Hakîkî adlı divanının başındaki bir kıt’asında (Yenikale 2017: 39) ifade ettiğine göre eserini 1051/1641-42'de, 42 yaşında iken tedvin etmiştir. Edebî şahsiyetindeki gelişim, divan nüshalarındaki değişiklikler incelendiğinde açıkça görülmektedir. Her iki divandaki terminoloji ve üslup farkı hissedilir derecededir. Şahıslar ve tasavvufî terimler indeksi incelendiğinde, Hüsn-i Hakîkî`de tasavvufî şahsiyetler dışında herhangi bir kişinin hatta padişahın bile adının zikredilmediği, yine tasavvuf terimlerinden bazılarının sadece burada geçtiği görülür. Hüsn-i Hakîkî`de padişah, din ve devlet büyükleri gibi şahıslara sunulan herhangi bir kaside bulunmamaktadır.

Şair alfabenin bütün harfleriyle gazel yazmıştır. Nâmî`nin dikkat çeken bir özelliği de onun ünlü Türk şairlerinden hiçbirisine nazire yazmamış olmasıdır. Sebk-i Hindî üslûbunun en önemli temsilcilerinden olan Fars şairlerinden Sâ'ib-i Tebrîzî`ye olan iltifatı da dikkat çekmektedir. Ahmed Nâmî kendi şiiri hakkındaki düşüncelerini “tab`um” redifli şiirinde ifade etmiştir. Bu, şairin şiir hakkındaki genel fikirlerini de yansıttığı için poetikası sayılabilecek tarzda yazılmış bir şiirdir (Yenikale 2017: 46-49). Şiirlerinde doğa ve insan sevgisi, sanat eserlerine karşı ince duygular, ılımlı tabiatı hissedilir derecededir. Kendisinden bir doğum olayına, bir mimarî yapıya, tarih düşürmesinin talep edilmesi; şiire adım atacak kişilerin ondan mahlas rica etmeleri; nazîre taleplerine cevaplar vermesi, çevresinde sevilen, sayılan ve şairliği kabul gören bir kişi olduğunun en önemli göstergelerindendir.

Nâmî Dîvânı’nın İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Kataloğu’nda 3 nüshası bulunmaktadır. Yapılan araştırmalar sonucunda 3 farklı nüshası daha tespit edilmiş ve böylece nüsha sayısı 6’ya çıkmıştır. Eser yayımlanmıştır (Yenikale 2017).

Şairin biyografisi için bk. “Nâmî, Ahmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nami-ahmed