Kâsımî mahlaslı Hatib-zâde Muhyiddin Mehmed’in kaleme aldığı didaktik tasavvufi mesnevi. Eserin yazılış tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Keşfü’z-Zünûn’da yazım tarihlerine göre sıralandığı anlaşılan beşi Türkçe altı Tuhfetü’l-Uşşâk’tan Ebu’l-Hasan Alî bin Bekmeş (ö.1225-26)’ten sonra ve Hamdullâh Hamdî (ö.1503-04), Üsküplü Atâ (ö.1523-24) ile Gelibolulu Âlî (ö.1599-1600)’den önce ikinci sırada yer almasından hareketle 1503’ten önce yazıldığı anlaşılmaktadır. Mevcut durumda Kâsımî’nin eseri, Tuhfetü’l-Uşşâk ismiyle Türkçe olarak kaleme alınmış en eski tarihli ikinci, Osmanlı coğrafyasında da ilk eser olduğu düşünülmektedir. Kâsımî’nin mesnevisi, bu beş eserden Atâ’nın ve özellikle de Âlî’nin mesnevisiyle plan, içerik, yöntem bakımından benzeşmekte; bölümlerin kurgusu, hikâyelerin konuları, ana fikirleri ve tahkiye biçimleri ortaklık göstermektedir. Bununla birlikte eserlerdeki anlatıların tamamen birbirinden farklı olduğu, kimi zaman aynı kahramanların farklı hikâyelerine yer verildiği görülmektedir. Kâsımî, aşk dışında başka konuları da işlemesi ve çoğunlukla Arap kaynaklı İslami anlatılara yer vermesi bakımından da bu iki eserden ayrılmaktadır.

Kâsımî, bilgiyle ve ibretlik anlatılarla dolu bir nasihat kitabı olarak tanımladığı Tuhfetü’l-Uşşâk’ı Hak âşıklarının muratlarını bulmaları amacıyla kaleme aldığını ve sonsuza kadar halk arasında, âşıklar meclisinde okunup dinlenmesi temennisiyle geleceğe yadigâr olarak bıraktığını belirtmiştir. 1202 beyitten oluşan mesnevi, “fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün” kalıbıyla yazılmıştır. Eserdeki bir gazelde “mef‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün” ve 31. hikâyede “mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün” kalıpları kullanılmıştır. Bilgi verme amacı güden metin, bu amaca uygun olarak çoğunlukla Türkçe sözcüklerden oluşan kolay anlaşılır bir dil ve sanattan uzak bir üslupla kaleme alınmıştır.

Mesnevide eserin adı da dâhil olmak üzere tamamı Arapça olan toplam elli dokuz başlık yer almaktadır. Bunlardan bazıları ana, bazıları da alt konu başlığıdır. Eserin giriş bölümünde, ayrı başlıklar altında “besmele, hamdele, münacat, salvele, şefaat talebi” bölümleri yer alır. Daha sonra “sebeb-i te’lîf” bölümü gelir. Bundan sonra da nasihat içerikli bir bölüm ve bu nasihatle ilgili bir hikâye yer alır. Eserin asıl konusunun işlendiği kısımda (165-1109. beyitler) sırasıyla “ölümün herkes için kaçınılmaz son olması, ölüm türleri, ölümün yararları, Allah korkusunun lüzumu, Allah’tan ümidini kesmemek gerektiği, Allah’a tevekkül etmenin gerekliliği, Allah’ın takdirine razı olma ve teslimiyet gösterme, nefsin arzu ve isteklerine boyun eğmeme, Allah’ın insanlara bağışladığı faziletler, aşkın vasıfları ve âşığın ahlakı, gururun zararlı, kendini bilmenin ve alçakgönüllülüğün faydalı olması” konularının işlendiği 11 ana bölüm yer alır. “Bitiş” bölümünde şair, klasik mesnevi planına uygun olarak “Fi’t-Tazarru‘ı (1110-1187. beyitler)” başlığı altında işlediği günahları affetmesi için Allah’a yalvarıp yakarır ve “Fi’l-Münâcâti (1188-1202. beyitler)” başlığı altında da Allah’ın kendisini rahmetine eriştirmesi için dua eder. Şair her bölümde önce konuyla ilgili çeşitli nasihatlar vermiş, ardından da hikâye(ler) aktarmıştır. Metinde “Fi’l-hikâyeti” başlığı altında toplam otuz biri anlatıların yer almaktadır.

Tuhfetü’l-Uşşâk’ın biri İzmir Milli Kütüphane, nu. 778/2’de ve diğeri de Süleymaniye Kütüphanesi, Serez, nu. 3995’te olmak üzere iki nüshası bulunmaktadır. İkinci nüsha, yanlış olarak “Dîvân-ı Merhûm Kâsımî (rahmetu’llâhi aleyh)” adıyla kaydedilmiş olan 920 beyitlik eksik bir nüshadır. Eser üzerine inceleme ve tenkitli metin neşrinden oluşan bir kitap yayımlanmıştır (Atik Gürbüz 2019).

Şairin biyografisi için bk. “Kâsımî, Hatib-zâde Muhyiddin Mehmed Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhyiddin-hatibzade-muhyiddin-mehmed