Mevlevî şeyhi Kara Abdal Süleymân Şemsî Dede’nin Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî'sinden etkilenerek yazdığı Farsça mesnevîsi. Şemsi Dede’nin tüm şiirleri iki başlık hâlinde tek eser olarak basılmıştır. Dîvânçe olarak bilinen bu metne göre Şemsî’nin Farsça yazdığı mesnevî bölümü Tuhfetü’l-Mesbevî alâ hubbi’l-Haydarî adını taşımaktadır. Bu mesnevî 340 beyitten oluşur. Eser, "Der-Munâcât-ı Kâdiyu’l-Hâcât" başlıklı bir münâcâtla başlar. 31 beyit olan bu bölümde ağırlıklı olarak Cenâb-ı Hakk’ın esmâ-i hüsnâsı tasvir edilerek O’ndan af ve merhamet talep edilmektedir. Yer yer Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden mısra ve beyitler de tazmîn edilmiştir.

"Der-Hamd u Senâ-yı Hudây-ı Te‘âlâ ‘Azze ve Celle" başlığını taşıyan ikinci kısımda Cenâb-ı Hakk’a şükredilir. İlk bölüme benzer şekilde Allâh’ın isim ve sıfatlarına vurgu yapılarak evren ve varlıklar üzerindeki tasarruflarına değinilir. Bu kısım 23 beyittir. 28 beyitten oluşan üçüncü kısım "Der-sitâyiş-i Enbiyâ-yı ‘İzâm ‘Aleyhimu’s-selâm" başlığını taşır. Burada Hz. Âdem, Hz. Şît, Hz. Nûh, Hz. İbrâhîm, Hz. İsmâ'îl, Hz. Dâvûd, Hz. Süleymân, Hz. Yakûb, Hz. Yûsuf, Hz. Mûsâ, Hz. Cercîs, Hz. Zekeriyyâ, Hz. Yûnus, Hz. Yahyâ, Hz. Şu'ayb, Hz. Eyyûb, Hz. Hızır, Hz. İlyâs, Hz. Îsâ ve Hz. İdrîs anılır.

"Der-Na‘t-ı Pâk-ı Habîb-i Hudâ Hazret-i Muhammedini’l-Mustafâ Salavâtullâhi ‘Aleyhi’t-tahiyyât" başlığını taşıyan dördüncü bölümde Hz. Muhammed’in isimleri, vasıfları, mucizeleri, hakkında nâzil olan ayetler ve şahsiyet-i maneviyesinden şefâat isteme gibi hususlara değinilir. Bu kısım da 45 beyittir. Beşinci kısımda "Der-Senâ-yı Çehâr Yâr-ı Vefâ-Şi‘âr-ı Hazret-i Ahmed-i Muhtâr" başlığıyla peygamberimizin dört yakın arkadaşı ve halifesi olan Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osmân ve Hz. Alî’nin vasıfları zikredilir. 40 beyitlik bu kısımda ağırlıklı olarak Hz. Alî övgüsü bulunur. Sonraki bölümde "Der-Medh-i Ashâb-ı Guzîn Rıdvânullâhi Te‘âlâ ‘Aleyhim Ecma‘în" başlığıyla 6 beyitte Hz. Muhammed’in sahabeleri övülür.

"Der-Sitâyiş-i Evliyâ-y Kirâm Kaddesellâhu Ervâhahum" başlığını taşıyan yedinci kısımda Hasan-ı Basrî, Bâyezîd-i Bistâmî, Cüneyd-i Bağdâdî, Ma’rûf-ı Kerhî, İbrâhîm bin Edhem, Şakîk-i Belhî, Bişr-i Hafî, Zünnûn-ı Mısrî, nebî veya velî olarak rivayet edilen Hz. Şem’ûn, Ahmed Er-Rıfâî, Şems-i Tebrîzî, Seyyid Burhâneddîn Muhakkık-ı Tirmîzî, Selâhaddîn Zerkûb, Hüsâmeddîn Çelebî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi zâtlar övülür. Ayrıca nebî ve velîler arasındaki münasebetlerin ele alındığı bu kısım 43 beyittir. 13 beyitten oluşan sekizinci kısım "Der-Sitâyiş-i Sıbteyn-i Resûl-i Sakaleyn" başlığını taşır. Burada peygamberimizin torunları olan Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in övgüsü yapılır.

Dokuzuncu bölümde "Der-Vak‘a-i Dil-sûz-i Kerbelâ ve Mezemmet-i Yezîd-i Pelîd" başlığıyla söylenen 37 beyitte Kerbelâ hâdisesi, Hz. Hüseyin ve akrabalarına reva görülen zulümler, Muharrem ve âşûrânın hususiyetleri anlatılır. Ayrıca bu can yakıcı hâdisenin müsebbibi olan Yezîd ve Şimr’e olan nefret ve kızgınlık tasvir edilir. "Der-Tenbîh-i Gâfilân ve Mersiye-i Şehîdân" başlığını taşıyan onuncu kısımda Kerbelâ hâdisesinde şehit düşen mazlumlar için mersiye ve gâfiller için uyarıcı beyitler vardır. Bu kısım 21 beyittir. Sonraki iki bölümde "Fazîlet-i Girye Berây-ı Vak‘a-i Dil-sûz-ı Şehîdân-ı Kerbelâ" ve "Der-senâ-yı Şuhedâ-yı Kerbelâ" başlığıyla Kerbelâ şehitlerinin fazîletleri övülür. Bu iki bölüm 30 beyittir.

Tuhfetü’l-Mesnevî’nin son kısmı 23 beyit olup "Der-Tazarru‘ u Du‘â" başlığını taşır. Bu kısımda Cenâb-ı Hakk’ın af, merhamet ve mağfireti ile ilgili esmâ-i hüsnâsı anılarak dua ve yakarışa yer verilir. (Tanyıldız 2016: 182-183)

Eski yazılı matbu bir eser olan Tuhfetü’l-Mesnevî, önce Ahmet Sevgi tarafından bir bildiri ile (1995), Ahmet Tanyıldız tarafından ise bir makale ile tanıtılmıştır (2016). Farsça olan metin, Ahmet Tanyıldız ve Mehmet Büküm tarafından Türkçeye tercüme edilerek yayımlanmıştır (2017).

Şairin biyografisi için bk. "Şemsî, Süleyman Şemsi, Kara Şemsî Abdâl". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/semsi-suleyman-semsi