TUHFE ŞERHİ MÜNTAHAB-I LEBÎB (LEBÎB)
manzum sözlük şerhi
Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu (d. 1203/1789 - ö. 1284/1867)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Mehmed Lebîb Efendi’nin Sünbül-zâde Vehbî’nin Tuhfe-i Vehbî adlı manzum sözlüğüne yazdığı şerh. Lebîb Efendi eserine mensur bir mukaddime ile başlamıştır. Önce besmeleye yer veren şarih, besmeleden sonra hamdele ve salvele bölümlerine geçmiştir. Lebîb Efendi, mukaddimede eseri neden kaleme aldığını açıklamıştır. Bu açıklamaya göre Lebîb, eserini Sultan Abdülmecid Han’a kendisine yönelik inayet ve ihsanlarına teşekkür etmek maksadıyla yazmıştır. Lebîb’in eserini yazmadaki asıl gayesi ise Elbistanlı Hayâtî Efendi’nin Tuhfe-i Vehbî şerhinde yer yer uzattığı, tafsilata boğduğu açıklamaları daha kısa ifade etmek, bu şerhte görülen örtülü anlatımları ve anlaşılmaz kısımları daha sade bir dille çözümlemektir. Lebîb Efendi bu doğrultuda şerhinde Hayâtî Efendi’nin hatalı, eksik ve anlaşılmaz ifadelerine yeri geldiğinde eleştiride bulunmuştur.

Mukaddimeden sonra şarih, Tuhfe-i Vehbî’yi şerhe başlamıştır. Çoğunlukla mısra mısra yapılan şerh, mesnevi nazım şekliyle yazılan kısımlarda beyit beyit de yapılmıştır. Eserde şerh yapılırken kelimenin önce anlamı üzerinde durulmuştur. Lebîb burada eserinin mukaddimesinde de vurguladığı üzere özellikle Mütercim Âsım Efendi’nin Burhân-ı Katı tercümesini ve Tıbyân-ı Nâfi’yi esas almıştır. Bu eserlerin yanı sıra şarihin eserinde ismini zikrederek Mehmed Esad Efendi’nin Lehcetü’l-Lügat, Hasan Şuʻûrî’nin Ferheng-i Şuʻûrî adlı eserlerinden, Sûdî’nin Bostan ve Gülistan şerhlerinden de istifade ettiği görülmektedir. Lebîb, Tuhfe-i Vehbî’nin tamamını şerh etmiş, önce mısra veya beyitlerde geçen kelimelerin nasıl okunmaları gerektiğini ve hareke kayıtlarını belirtmiş, izah ettiği kelimelerin vezinlerini bildirmek için aynı vezindeki farklı kelimeleri örnek göstermiş, daha sonra bu kelimelerin lügat anlamları üzerinde durmuştur. Bazı kelimelerin yirminin üzerinde anlamına yer verilmiştir (Yavuz 2021: 123).

Şarih, kelimelerin Farsça gramer özelliklerini de değinmiştir. Bu kısımlar Lebîb’in bir dilci dikkatiyle çeşitli değerlendirmelerini içermektedir. Şarih, şerh yaparken edebî unsurlarla ilgili açıklamalar ve değerlendirmelerde de bulunmuştur. Yeri geldiğinde Sünbül-zâde Vehbî’nin eserine ve bu eserin üslubuna dair bazı değerlendirmelerde bulunmaktan kaçınmamıştır. Şerhini anekdotlar ve çeşitli açıklamalarla zenginleştiren şarih, fikrini/açıklamasını ispat etmek yahut delillendirmek için Fars edebiyatına mensup -Enverî, Husrev, Hakânî, Selmân, Saʻdî, Hâfız, Nizâmî, Câmî, Urfî gibi- çeşitli şairlerden beyitler zikretmiştir.

Eser 1250/1834-35’te tamamlanmış, 1262/1846’da Takvimhane-i Âmire matbaasında basılmıştır. Matbu nüsha, toplam 301 sayfadan oluşmaktadır. Eserin matbu nüshasının yanı sıra Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Bölümünde ve İstanbul Üniversitesi Nâdir Eserler Koleksiyonunda iki yazma nüshası vardır.  Seyit Yavuz, eser üzerine doktora tezi hazırlamıştır (2021). Lebîb, Vehbî’nin Farsça manzum sözlüğüne yazdığı bu şerhle hem şerh hem de sözlük geleneğinde adından bahsedilen bir şair olmuştur.

Lebîb'in biyografisi için bk. "Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/lebib-mehmed-lebib-efendi-istanbullu

Eserden Örnekler


              Gâze gülgûne kızılca ki ider ruhları al

    Gâze gayn-ı muʻceme ile tâze vezninde zenân düzgünlerinden kızılcaya dinür ve sıyt u sadâ ve ses maʻnâsına gelür. Gülgûne iki kâf-ı Fârisiyyenin zammı ve hâ-i nisbetle kızılca maʻnâsınadır ve gûne ruhsâr maʻnâsına da olmağla gül-ruhsâr maʻnâsına da gelür ve gül-reng maʻnâsına da olur. Gûne renk ve levn maʻnâsına oldığı zikr olındı. Al Türkî mevkiʻindedir ve Fârisîde dahı levn-i maʻrûfa al dinür ve bundan başka al iki maʻnâya dahı gelür. Birisi bir mühlik marazdır ki lohusa hatunlara haftası içinde hâdis olur. ʻAvâm mess-i cin dirler. Türkîde al basma taʻbîr iderler ve sânî bir nevʻ pullu balık adıdır.

        Vesme kaşa çekilen rastığa dirler bene hâl

    Vesme vâv ile kesme vezninde rastık maʻnâsınadır. Hâl hâ-i muʻceme ile mâl vezninde ben ve şâme maʻnâsınadır ve büyük siyâh deveye dahı dinür ve ʻalem ve sancak maʻnâsına da gelür ve ibrâm ve ʻinâd ve lecâcet maʻnâsına da olur. ʻArabîde vâlidenin er karındaşına dinür ki lisânımızda tayı dinür (Lebîb Efendi 1262: 180).

Kaynakça


Yavuz, Seyit (2021). Mehmed Lebîb Efendi’nin Tuhfe-yi Vehbî Şerhi: Müntehab-I Lebîb (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım). Doktora Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.

Lebîb Efendi (1262/1846). Tuhfe Şerhi: Müntehab-ı Lebîb. İstanbul: Takvimhane-i Âmire Matbaası.

Atıf Bilgileri


Kaplan, Hasan. "TUHFE ŞERHİ MÜNTAHAB-I LEBÎB (LEBÎB)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-serhi-muntahab-i-lebib-lebib. [Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Prof. Dr. Mehtap Erdoğan Taş
Görüntüle
2 KITA'ÂT-I NA'T-I ŞERÎF-İ HAZRET-İ RİSÂLET-PENÂHÎ (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
3 NUHBE VE TUHFE TAZMÎNÂTI (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
4 MERSİYE-İ LEBÎB (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
5 NA'T-I ŞERÎF-İ HAZRET-İ NEBÎ VE MENKABET-İ ÇEHÂR-YÂR (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
6 SIHHAT Ü MARAZ TERCÜMESİ (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Prof. Dr. Mücahit Kaçar
Görüntüle
7 SOKAKLARIN TATHÎR VE TANZÎMİNE DÂ'İR RİSÂLE (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Akın ZENGİN
Görüntüle
8 ŞERH-İ LÂMİYYETÜ’L-ACEM (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hamza KOÇ
Görüntüle
9 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
10 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
11 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
12 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
13 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
14 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
15 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
16 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
17 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
18 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle