Seyyid Azim Şirvânî'nin 19. yüzyıll Azerbaycan sahası tezkiresi. Şirvânî Tezkiretü’ş-Şu’arâ’sını 1280/1863 yılında hazırlamaya başlamış ve 1300/1882-83 yılında tamamlamıştır. Söz konusu tezkire coğrafi prensip esas alınmak suretiyle hazırlanmış ve Kaçar hanedanı hükümdarı Nasreddin Şah adına yazılmıştır. Tezkireci, kendi eserini dört bölüme ayırmıştır: “Ve bu mecmua dört fasıl üzere, her fasıl üç burç üzere ve her burç otuz derece üzere beyân olunmuştur. Fasl-ı evvel: Şu‘arâ-yı Kafkâs beyânındadır. Fasl-ı düvvüm: Şu‘arâ-yı Azerbaycan beyânındadır. Fasl-ı sevvüm: Şu‘arâ-yı Rûm beyânındadır. Fasl-ı çehârüm: Şu‘arâ-yı Türkistân beyânındadır” (Şirvani, 1974: 448). Böylece tezkireye Kafkas, Azerbaycan, Rum, Türkistan şairleri alınmıştır.

Tezkirede hem biyografisi hem de eserlerinden örnekler sunulan şair sayısı 119’dur. Eserde toplamda 271 şairin şiirlerinden numuneler bulunmaktadır. Şairlerin birçoğunun sadece ismi zikredilmiş, akabinde şiirlerinden örnekler verilmiştir. Tezkirenin sonuna “Farsça şiirler” eklenmiştir. Dîbâçe’de esere kısa giriş yapılmış ve Şirvânî, kendisi hakkında bilgi vermiş ve eserini yazma sebebini açıklamıştır. Tevakkî‛-i Müellif başlığı ile okurlardan tezkiredeki noksanları hoş görmelerini rica etmiştir. Akabinde Nasreddin Şah’ın methine yazmış olduğu kasideyi sunmuştur. Tezkirenin mukaddimesinde şair ve şiirle ilgili bilgiler yer almaktadır. Tezkireci, şair–şiir değerlendirmesi yaparken genellikle ayetlere telmihte bulunmuştur. Burada Şirvan tarihi hakkında bilgiler de yer almaktadır.

Şirvânî bu eseri sözlü ve yazılı kaynaklardan yararlanarak tertip etmiştir. Tezkiredeki şairlerin büyük bir kısmı tezkirecinin çağdaşlarıdır. Devletşâh Semerkandî, Lutfeli Bey Azer, Rızâ Kulu Han Hidâyet tezkireleri, divan, mecmua, tarihî ve dinî eserler bu yapıtın kaynakları arasındadır. Seyyid Azim Şirvânî tezkiresinde şairlerin hem Türkçe hem de Farsça şiirlerinden örnekler verilmiştir. Fakat eserin mukaddimesinde sadece Türkçe şiirlere yer verileceğini hatırlatmıştır.

Tezkirenin müellif hattı nüshası Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Elyazmaları Enstitüsünde (Arx. 5 G3/29) iki cilt halinde muhafaza edilmektedir. Elyazması toplam 291 varaktan oluşmaktadır. Son derece dağınık olan bu nüsha Sadık Hüseynov tarafından düzenlenmiştir. Düzenleme sırasında belli olmuştur ki tezkirede yer alan şiirlerin bir kısmının eserle bağlantısı yoktur. Tezkireci bu şiirleri sadece kendisi için not etmiştir (Şirvani, 1974: 459). Şirvânî tezkiresi, Süleyman Rüstemov tarafından yayına hazırlanmış ve 1974 yılında basılmıştır. Eser, Sovyetler döneminde yayına hazırlandığı için dinî konulu şiirler kitaba alınmamıştır (Şirvani 1974: 460). Tezkire üzerine bir doktora tezi de hazırlamıştır (Bayram 2005).

Yazarın biyografisi için bk. " Seyyid Azim Şirvanî". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/seyyid-azim-sirvani