Uygur şair ve edip Muhammed Sâdık Kâşgarî’nin manzum-mensur karışık kaleme aldığı tezkire. Tezkire-i Azîzân, H. 1182/1768-1769 yılında Mirza Hâdi Beg’in oğlu Kaşgar hâkimi Osman Bey ve annesi Rahime Hanım’ın isteği üzerine kaleme alınmıştır. Eserle ilgili Tezkire-i Hâcegân, Tezkire-i Cahân, Durrü’l-Mazhar, Kitab-i Durr-i Mazhar gibi farklı adlandırmalar vardır.

Eserde 15. yüzyılın başlarından 18. yüzyılın sonuna kadarki dönemde Doğu Türkistan’da hüküm süren hocaların faaliyetleri, Hoca Hidayetullah (Âfâk Hoca)’ın Cunğar hanlığı ile birleşip yürüttüğü hükümranlığı, Âfâk Hoca’nın evlatları ile Hoca İshak Veli’nin evlatları arasında sürüp giden mücadeleler ve buna bağlı tarihî olaylar ayrıntılı biçimde anlatılmaktadır. Kâşgarî, eserinde Doğu Türkistan’a yerleşen hocaların soyunu, onların Doğu Türkistan’daki faaliyetlerini, Âfâk Hoca ve onun idaresi dönemini, Uygur Türklerinin “Karatağlık” ve “Aktağlık” şeklinde ikiye bölünüşünü, onların arasındaki mücadeleyi, daha sonraki dönemde Doğu Türkistan’da hüküm süren Mançu Aksöngekler vb. tarihî olayların yanı sıra o devirde yetişen edipler ve meşhur şahıslar hakkındaki bilgilere yer verir. Eserde tarihî olayların anlatıldığı kısımlar mensur, meşhur kişilerin düşüncesi ve edebî kişiliğinin anlatıldığı kısımlar ise manzum olarak kaleme alınmıştır.

Tezkire-i Azîzân’da Farsça şiirlerin orijinal şekilleriyle yer alması dikkat çekicidir. Eserde Mevlânâ, Hâfız Şirâzî, Ali Şîr Nevâyî, Nizâmî, Sâyib-i Tebrizî, Ahmed Hoca-i Kâsânî, Nâsır Ali, Mir Seyyid Şerî Cürcânî, Arşî gibi şairlerin şiirlerinden örnekler alınmıştır. Kâşgarî, olayları anlatırken uygun olan yerlerde konuyla ilgili şiirlere yer vermektedir. Bunu yaparken “beyt”, “şiir” “mısra”, “nazım” başlıklarını kullanmıştır. Gerek alıntı yaptığı şairlerin şiirlerini tercüme ederek verdiği kısımlar gerekse şairin kendi kaleme aldığı mesnevi, gazel, müsemmen, muhammes, rubai gibi nazım şekilleri ile sakinâme türündeki şiirler, Kâşgarî’nin şairlik yeteneğini gösterir niteliğe sahiptir. Çağatay Türkçesinin son dönem dil özelliklerini yansıtan eserde, Kaşgar, Yarkent, Hoten, Aksu, Üçturfan ve Kuçar gibi kadim yerleşim yerleri hakkında da bilgiler mevcuttur. Ayrıca eserde anlatılan olaylar çoğunlukla dinî bir motifle süslenmiş ve hocaların faaliyetlerine manevi bir arka plan oluşturulmuştur. Eserde sık sık ayet ve hadislerden alıntılar yapılmış, bunlar bazen Arapça asılları bazen de Türkçeye çevrilerek özellikle konuların açıklamalarının yapıldığı bölümlerde verilmiştir  (Gezici 2021: 266-267).

Tezkire-i Azîzân üzerine yapılan çalışmalarda, eserin yirmiden fazla nüshasının tespit edildiği ve bunların dünyanın çeşitli kütüphanelerinde yer aldığı anlaşılmaktadır. Eserin nüshaları Oxford, Londra, Paris, Berlin, Lund, Taşkent, Urumçi, Pekin ve St. Petersburg’da bulunmaktadır. Tezkire-i Azîzân'ın Doğu Türkistan’da bulunan üç nüshasından ilki 1785-1786 yılında kopya edilmiştir. İkincisi 1836 yılında, üçüncüsü ise 1907 yılında Molla Abdusemet Ahun tarafından kopya edilmiştir. Bu nüshalar, günümüzde Şincang Uyğur Otonom Bölgesi Azınlık Milletlerin Eski Eserleri Müzesi’nde korunmaktadır. 1907 yılında kopya edilen eser, Nicat Muhlis ve Şemsidin Emet tarafından Uygur Türkçesiyle 1988 yılında yayımlanmıştır.

British Museum’da üç nüshası bulunan eserin OR. 5338 (Tazkirat al-Tahaman), OR. 9662 (Tazkirat al-Jahan), OR. 6992 (Tazkira-i Jahan) katalog numaralarında; St. Petersburg Doğu Yazmaları Enstitüsü’nde bulunan nüshaları D126, D127, D191, B770, B776, B876, C582 ve C583 katalog numaralarında; Oxford Bodleian Kütüphanesi Türkçe Yazmaları Bölümünde MS. Ind. Turk. 3, MS. Ind. Turk. 5, MS. Ind. Turk. 8, MS. Turk d.20 katalog numaralarında; Berlin’de Ms. or. fol. 3292 katalog numarasında; İsveç Lund Üniversitesinde Jarring Koleksiyonu’nda Prov. 288 ve Prov. 313 katalog numaralarında iki yazma nüshası bulunmaktadır (Gezici 2021: 268). Tezkire-i Azîzân’ın Oxford Bodleian Kütüphanesinde bulunan nüshası ile St. Petersburg Doğu Yazmaları Enstitüsünde bulunan iki nüshası üzerinde karşılaştırmalı bir çalışma doktora tezi olarak hazırlanmıştır (Gezici 2019).

Şairin biyografisi için bk. “Keşkerî, Muhemmed Sadık”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/keskeri-muhemmed-sadik