İranlı müfessir, mutasavvıf ve şair Hüseyin Vâiz-i Kâşifî’nin (ö. 910/1504-1505) Mevâhib-i ʿAliyye (Tefsîr-i Hüseynî) adlı Farsça tefsirinin XVI. yüzyıl müelliflerinden İdrîs-i Bitlisî’nin oğlu Ebü'l-Fazl Mehmed b. İdrîs ed-Defterî (ö.1574) tarafından yapılan Türkçe tercümesi.

Tam adı Mevâhibü’l-Aliyye fî-Tefsîri'l-Kelâmi'r-Rabbâniyye olan bu eser, Hüseyin Vâiz’in Cevâhirü’t-Tefsîr isimli tefsirinin geri kalan kısmını yazmaktan vazgeçerek 897-899 (1492-1494) yılları arasında daha sade bir dille ve daha kısa olarak kaleme aldığı tefsiridir. Türkçeye birkaç defa tercüme edilen (Tercümeler için bk. Gözitok 2019) bu eserin Urduca ve Peştuca tercümeleri de mevcuttur (Karaismailoğlu 1999: 19/18).

Ebü'l-Fazl Mehmed b. İdrîs ed-Defterî’nin tercümesi, beyitlerine Fatiha suresinin lafızlarının serpiştirildiği bir manzume ile başlar. Sonrasında kısa bir hamdele ve salvele cümlesinden sonra tercümesinin sebebini izah etmeye başlayan mütercim öncelikle kaynak metinden övgüyle bahsedip onu öne çıkaran özelliklerini zikreder. Havas zümresinin bu eserden istifade ettiğini ancak Farsça bilmeyen “evsâtu’n-nâs”ın bu tefsirden yararlanamadığını, bunlardan bir kısmının kendisinden bu eseri Türkçeye tercüme etmesini talep ettiklerini belirtir. Onların bu talebini geri çevirmeyen Ebü'l-Fazl Mehmed Efendi, eserin müşkil tabirlerini “lafzen-be-lafz” tercüme ettiğini ifade eder.

Eserin İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar Türkçe 1195 numarada kayıtlı nüshası Kehf suresinin sonunda bitmektedir. Büşra Gözitok mütercimin ömrü vefa etmediğinden dolayı bu tercüme faaliyetinin yarım kaldığını belirtmektedir (2019: 26).

Ebü'l-Fazl Mehmed kaynak metni tercüme ederken âyetlerin sebeb-i nüzûluna değinmiş yer yer müteşâbihât, nâsih-mensuh, garaib gibi çeşitli başlıklarda malumat vermiştir Mütercim tercümesini yaparken önce ayetleri sözcük ya da kısa söz öbeklerine ayırarak vermekte sonrasında bu sözcük ve söz grubunun Türkçe tercümesini vermektedir. Eğer bu tercüme genişletilecekse yani tefsiri yapılacak “yani, dirler vb.” ibarelerle izaha başlandığı, muhtasar îzâhlar yapıldığı görülmektedir (Gözitok 2019: 26).

Eserin Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi 69-70 numaralarda birer nüshası olduğu kayıtlıysa da M. Akif Alpaydın yaptığı incelemelerde bu nüshalardaki eserin Ebu’l-Leys tefsirinin tercümesi olduğunu tespit etmiştir (2016: 81). Aynı şekilde Amasya Bayezid İl Halk Kütüphanesi Gümüşhacıköy 157 numarada bulunan yazma da eserin bir nüshası olarak kayıtlı ise de bu nüshanın Ferruh İsmâil Efendi’nin (1246/1830) tercümesi olduğunu tespit etmiş bulunmaktayız. Öte taraftan eserin Mısır Milli Kütüphanesi Türkçe Yazmalar arasında Tefsiri Türkî 1 numarada bir nüshası daha kayıtlı görünmektedir. Alpaydın da eserin tarihsiz bir nüshasının Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi Yazmaları numara 155’de Tefsîru Kur’ân ismiyle kayıtlı olduğunu belirlemiştir (2016: 81, Gözitok 2019: 26).

Ebü'l-Fazl Mehmed Efendi’nin yer yer bazı beyitlerle desteklediği bu tercümesinde kullandığı dil ve üslup münşiyane bir iddia taşımayan yalın bir dil ve anlatıma sahiptir.

Şairin biyografisi için bk. "Fazlî, Ebu’l-Fazl Mehmed Efendi ". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/fazli-ebulfazl-mehmed-efendi