Cenâbî Mustafa Efendi’nin (ö. 999/1590) İslam tarihini konu edinen el-‘Aylemü’z-zâhir adlı Arapça eserinin muhtasar tercümesi. Cenâbî Mustafa Efendi el-‘Aylemü’z-zâhir (Târîh-i Cenâbî) isimli meşhur eserini Nihâyetü’l-merâm adıyla yine Arapça olarak özetlemiştir. Bir süre sonra Nihâyetü’l-merâm, Sultan III. Murad’ın (ö. 1003/1595) isteği üzerine Dürr-i Meknûn veya Gülşen-i Tevârîh ismiyle Türkçeye tercüme edilmiş ve III. Murad’a takdim edilmiştir (İşçimen 2019: V; Canatar 1993: 352-353).

Bursalı Mehmed Tâhir’in (ö. 1344/1925) Osmanlı Müellifleri'nde Abdurrahman Gubârî’ye (ö. 974/1566) isnat ettiği Tercüme-i Târîh-i Cenâbî, yukarıda bahsi geçen Dürr-i Meknûn'un Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi nr. 3448’de bulunan nüshasıdır (İşçimen 2019: 45; Saraç 2016: 1053). Ancak eserin Abdurrahman Gubârî’ye ait olması mümkün değildir. Çünkü eser Gubârî öldükten 22 sene sonra 996/1588’de tamamlanıp III. Murad’a takdim edilmiştir (Alparslan 1996: 169). Mukaddimenin başında yer alan Dibace-i Tevârih-i Cenâbî ve Güfte-i Mehmed Efendi el-Gubârî ibaresi, nüshanın Mehmed Efendi el-Gubârî isimli başka biri tarafından yazıldığını göstermektedir (İşçimen 2019: 45). Talik ile yazılmış olan ve 167 varaktan oluşan söz konusu nüsha Ahmed Cevdet Paşa mührünü taşımaktadır. İç kapağında ise Târîh-i Cenâbî kaydı mevcuttur (İşçimen 2019: 45).

İlk insanın yaratılışı, peygamber kıssaları ve Sultan III. Murad devrinin bir bölümünü de kapsayacak şekilde genel İslâm devletleri tarihini ihtiva eden Târîh-i Cennâbî  Tuba İşçimen'in yüksek lisans çalışmasında tanıtılmıştır (2019).