Yenikapı Mevlevihanesi’nin ilk şeyhi Kemâl Ahmed Dede’nin manzum ve muhtasar Menâkıbü’l-Ârifîn tercümesi. Bir mukaddime ya da sebeb-i telif bulunmadığından müellifi tarafından verilen bir ismi varsa bilinmemektedir. Süleymaniye Kütüphanesi nüshasında Tercüme-i Menâkıb-ı Mevlânâ (1a) ve Tercüme-i Menâkıb-ı Sultânü’l-Ulemâ ve Mevlânâ Celâleddîn Muhammed ve Hulefâ-(y)ı Îşân (2a) isimleri kayıtlıyken Mısır Milli Kütüphanesi nüshasında Mecmaü’l-Menâkıb (1a) başlığı bulunur. Kaynaklarda Kitâbu Menâkıbi’l-Ârifîn ve Meârifi’l-Kâşifîn (Sahîh Ahmed Dede 2003: 289) ve Menâkıb-ı Celâleddînü’r-Rûmî (Bağdatlı İsmail Paşa 1951: 152) gibi isimler de zikredilir. Sahîh Dede eserin 1019/1610-11 yılında yazıldığını söylese de (2003: 289) kesin değildir. Aruzun fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün kalıbıyla mesnevi şeklinde kaleme alınan ve kaynak metinden aktarılan Arapça-Farsça beyitler de dâhil 4755 beyitten oluşan eserde Mevlevî büyüklerinin yaşam ve kerametleri anlatılır. Mesnevi, kaynak metin gibi 10 bölümden oluşur ve sırasıyla Bahâeddîn Veled (ö. 628/1231), Seyyid Burhaneddîn Muhakkık-ı Tirmizî (ö. 639/1241), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 672/1273), Şems-i Tebrîzî (ö. 645/1247 ?), Salahaddîn-i Zerkûbî (ö. 657/1258), Hüsâmeddîn Çelebi (ö. 683/1284), Sultan Veled (ö. 712/1312), Ârif Çelebi (ö. 719/1320) ve Âbid Çelebi’nin (ö. 739/1338) menkıbeleri bulunur. Son bölümde ise Mevlânâ’nın soyağacı verilmiştir. En geniş bölüm Mevlânâ’nın menkıbelerinin yer aldığı üçüncü bölümdür.

Menâkıbü’l-Ârifîn’in çok sayıdaki tercüme ve özetinden biri olan eser, Mevlevî dervişlerinin dinlemesi ve anlatılanları kolayca ezberlemesi, bir başka deyişle müritlerin eğitimi için yazılmıştır. Dolayısıyla manzum ve muhtasar olması işlevseldir. Bununla birlikte mütercim seçtiği menkıbelerin sıralanışında kronoloji ve konu bütünlüğünü dikkate alarak bazı tasarruflarda bulunur. Bu anlamda Kemâl Dede sadece mütercim değil aynı zamanda bir musanniftir. Şair ayrıca bölüm başlarında giriş niteliğinde beyitler söylemek, menkıbeleri başlıklandırmak vb. gibi yollarla eserini bir sistem dâhilinde kaleme almıştır. Menâkıbü’l-Ârifîn’in sistemsiz ve uzun olması, gereksiz açıklamalar barındırması gibi sebeplerle yüzyıllar boyunca eleştirildiği düşünüldüğünde Kemâl Dede’nin bu çabası eğitmek istediği okuyucusu/dinleyicisi açısından anlamlıdır.

Tasavvufî, tarihî, sosyal unsurlar bakımından son derece zengin olan mesnevi amacına uygun olarak sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır. Anlamın sanata tercih edilmesi eserde yer yer vezin tasarrufları veya hatalarına neden olur. Mütercim Arapça ayet, hadis veya ibareleri tercüme ederken zaman zaman zorlanmıştır. Mesnevide Mevlânâ’nın eserlerinde görülen bazı söyleyiş özelliklerine de rastlanır. Mütercim özellikle kişilerin tasvirlerinde kaynak metinde yer almayan sanatlı ifadelere yer vererek metni genişletir ki bu mensur bir eserin nazma aktarılmasının gerekliliğidir. Mesnevide kaynak metinden aktarılan ve çoğu Dîvân-ı Kebîr ile Mesnevî’de geçen Farsça ve Arapça beyitlerin de tercümesi yapılmıştır.

Eserin Süleymaniye Kütüphanesi ve Mısır Milli Kütüphanesi'nde kayıtlı iki nüshası bulunmaktadır. Tertibinde karışıklıklar olan ikinci nüsha sondan birkaç varak eksik olmasının yanında özellikle üçüncü bölümdeki bazı menkıbeleri ve bazı Arapça-Farsça beyitlerin tercümelerini de içermez. Bu anlamda ilk nüshaya göre eksiktir. Bununla birlikte başlıklar açısından daha zengin olan bu nüshada diğer nüshada olmayan 6 menkıbe bulunmaktadır.

Tercüme-i Menâkıb-ı Mevlâna üzerine Betül Sinan Nizam tarafından hazırlanan doktora tezi 2 cilt halinde yayımlanmıştır (2010). Eseri konu edinen makaleler de bulunmaktadır (Akpınar 2006; Nizam 2012; Nizam 1393/2014; Nizam 2015; Sevgi 2020).

Şairin biyografisi için bk. “Kemâl, Kemâl Ahmed Dede”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kemal-kemal-ahmed-dede