Vassâf olarak meşhur olan İlhanlı devri tarihçisi, bürokrat ve edip Şerefüddîn Abdullâh b. İzziddîn Fazlillâh b. Ebî Naîm-i Yezdî’nin (ö. 730/1329-30) İlhanlı devleti tarihine dair Farsça olarak kaleme aldığı Târîh-i Vassâf’ın meşhur Osmanlı tarihçisi İdrîs-i Bitlisî’nin oğlu Ebü'l-Fazl Mehmed b. İdrîs ed-Defterî (ö.1574) tarafından ihtisar ve tertip edilmek suretiyle Türkçeye yapılan tercümesi.

İlhanlı devlet adamı Atâ Melik el-Cüveynî’nin (ö. 681/1283)Târîh-i Cihângüşâ’sına zeyil olarak 697 (1297-98) yazılmaya başlanıp 13 Receb 702 (3 Mart 1303) tarihinde Gazan Han’a sunulan Târîh-i Vassâf’ın tam adı Tecziyetü’l-Emsâr ve Tezciyetü’l-Aʿsâr’dır (Özgüdenli 2012: 558). Toplam beş ciltten oluşan eser, bir İlhanlı Devleti tarihi olup (muhtevası için bk. Özgüdenli 2006) en önemli vasıflarından biri, İran tarih yazıcılığında görülmemiş derecede münşiyane bir üslupla kaleme alınması ve içerdiği Arapça, Farsça, Türkçe ve Moğolca birçok terimin, metnin anlaşılmasını güçleştirmesidir (Özgüdenli 2012: 558).

Osmanlı döneminde tercüme, şerh, ihtisar ve lügat türünden birkaç telife kaynaklık eden (bunlar için bk. Özgüdenli 2006; 2012) Târîh-i Vassâf’ın Ebü’l-Fazl Mehmed Efendi tarafından yapılan muhtasar tercümesi, Arapça bir hamdele ve salvele ile başlar. Akabinde yer verilen sebeb-i telif bölümünde tercümenin kaynağını oluşturan eserin muhtevası, yazarı ve üslubu hakkında bilgi verilir. Buna göre Ebü’l-Fazl Mehmed Efendi tercümesini, Vassâf diye bilinen meşhur tarihçi Abdullâh b. Fazlullâh’ın kaleme aldığı Tezciyetü’l-Emsâr isimli tarihinden “intihâb ve ihtisâr” ederek oluşturmuştur. Bu bilgilere nazaran Ebü’l-Fazl Mehmed Efendi hazır bir intihab veya ihtisarı değil bizzat kendisinin yaptığı bir ihtisar ve intihabı Türkçeye tercüme etmiştir. Kaynak metnin üslubuna da değinen Ebü’l-Fazl Mehmed Efendi; Vassâf’ın, hamisine fazilet ve belagatini göstermek kaygısı ile eserini “ibârât-ı muğlaka ve kelimât-ı müşkile” ile ve her bir bahsi mufassal bir anlatım üslubu ile kaleme aldığını ifade eder. Bu ağır üslubu yanında Vassâf’ın olayları anlatırken belli bir kronolojik düzen takip etmediğini belirten mütercim bazı kişilerin talebi üzerine kaynak metni ihtisar ettiği gibi tertip de ettiğini belirtir. Kaynak metinden farklı olarak münşiyâne bir üsluptan uzak sade bir dil ve anlatımla bu muhtasarı yazdığını, eserinde “ezberlemeyi kolaylaştıracak” bir yol tercih ettiğini beyan eder. Eserinde kronolojik bir düzen peşinde olan mütercim olayların anlatımında yer yer Vassâf’ın tertibine kasten uyamadığını vurgular. Sebeb-i telif bölümünden sonra başlayan eser, mütercimin ifadelerine uygun olarak İlhanlı sultanlarının kronolojisi olarak değerlendirilebilecek bir hacim ve düzende ilerlemektedir.

Ebü’l-Fazl Mehmed Efendi’nin bu tercümesinin Millet Yazma Eser Kütüphanesi Ali Emîrî Tarih 619 olmak üzere bir nüshasına erişilmiştir. Zahriye sayfasında “min mütemellikât-ı Halîm Giray-ı Cengizî” şeklinde önemli bir temellük kaydı bulunan bu nüsha, 42 yapraktan müteşekkildir. Mütercimin hayatta olduğu bir tarihte (16 Zilhicce 952/ 16 Şubat 1546) istinsah edilen bu nüshanın mukaddime bölümünde mütercimin adı yer almasa da hem zahriyede hem de istinsah kaydında mütercimin adı “Mevlânâ Ebü’l-Fazl Mehmed b. el-Merhûm Mevlânâ İdrîs el-Bidlisî” olarak kaydedilmiştir.

Müellifin biyografisi için bk. "Fazlî, Ebu’l-Fazl Mehmed Efendi". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/fazli-ebulfazl-mehmed-efendi