Son dönem Osmanlı şair ve müelliflerinden olan Ahmed Dursun Nâtıkî’nin Sa‘deddin Teftâzânî (ö. 792/1390)’ye ait Muhtasarü’l-Ma’ânî adlı eserin her beytini takriz ederek hangi bahirlerden geldiğini belirttiği eseri. Eserin tam adı, Takrîzâtu Ebyâti Muhtasari’t-Telhîs ve Şevâhidi’l-Funûn Maa’l-Berâhini Ve’t-Tansîs olup 1 dibace, 1 mukaddime 3 bölüm ve 1 hâtimeden oluşmaktadır. Eserde, Muhtasarü’l-Ma’ânî’de bulunan yaklaşık 280 beytin takrizi yapılmıştır

Takrîzât-ı Ebyât, dört sayfalık dibace ile başlamaktadır. Besmele, hamdele ve salveleden sonra Nâtıkî, eserin içeriğine ve belâgat ilmine dair açıklamalarda bulunmuştur. Devamında Sultan II. Mahmûd ve onun kurduğu Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye teşkilatı ile Serasker Esad Mehmed Muhlis Paşa’yı övülmüş, kendisini kısaca tanıtıp eserin telif tarihini ve telif sebebini açıklamıştır. Buna göre Nâtıkî, eserini medrese talebelerinin anlaşılması zor olan şiirleri daha kolay bir şekilde anlamalarını kolaylaştırmak ve bol bol aruz uygulaması yapmalarını sağlamak amacıyla kaleme almıştır. Esere 1247/1831 yılında başlayıp ve 1253/1837 yılında tamamlamıştır.

Dibaceden sonra 12 sayfalık mukaddime bölümü gelmektedir. Mukaddime aruz ilmi hakkında geniş bilgiler verilmiştir. Aruzun tanımı yapılıp bu ilmin kurucusu ifade edilmiş ve bahir, darb, zihâf, hazf, illet, sebep, veted, fasıla vb. terimler açıklanmıştır. Ayrıca bu bölümde Kur’an’da tüm bahirlerin bulunduğunu ifade edilip her bir bahir için Kur’an ayetlerinden örnekler aktarılmıştır.

Devamında Muhtasarü’l-Ma’ânî’de uygulandığı şekliyle ma’ânî, beyân ve bedi’den oluşan üç ana bölüm gelmektedir. Bu bölümlerde Muhtasarü’l-Ma’ânî’de geçen manzumelerin bahirleri ve aruz ölçüleri açıklanıp mısralar cüzlerine göre takti edilmiş; manzumelerin ya tamamı ya da bazı kelimeleri Arapça olarak açıklanmış; her bir şiir için ayrı başlık açılarak belâgatin hangi konusuna örnek olarak verildiği ifade edilmiş; dilbilgisi çözümlemelerinde bulunulmuş, belâgat konuları hakkında bazı tespitler yapılmıştır. Hatime bölümünde ise şiirde intihal, konu edilmiştir.

Nâtıkî çoğunlukla açıklamasını bitirdiği manzumenin sonunda, “Nâtıkî bu şekilde takriz etdi”, “Nâtıkî’nin sözlerindendir”, “Nâtıkî böyle açıkladı”, “Ben böyle anladım”, “Buna dikkat et”, “Düşün”, “Bunu iyice anla” vb. ifadeler kullanmıştır. Kendi ismini andığında duaya da yer vermiştir. Eserde genel anlamda şöyle bir yöntem takip edilmiştir: Nâtıkî, “Falanca konunun örneğidir” diyerek şiiri zikreder, ardından şiirde geçen kelimeleri hem yapı hem de anlam bakımından tahlil eder ve genellikle şiirin anlamını bir bütün olarak basit ve anlaşılır ifadelerle açıklar. Arapça açıklamayı yeterli görmediği durumlarda kelimeleri Türkçe ve Farsça da açıklamaya çalışır. Hatta bazen beytin tamamını Türkçe veya Farsçaya aktardığı da olmuştur. Kaynak metin olarak Muhtasarü’l-Ma’ânî’den geniş bir şekilde yararlanmasına rağmen, ibareyi olduğu gibi almaktan ziyade özetleyip mefhumunu aktarmaktadır. Nâtıkî’nin, şerh boyutunu aşan tartışma ve ihtilaflara yer vermemesi, onun talebelerin seviyelerini gözettiğini ve öğretim boyutunu dikkate aldığını göstermektedir (Şimşek 2020: 608, 611).

Zengin bir şiir külliyatının birçok açıdan incelendiği bu önemli eserin bilinen tek nüshası Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz A 381 numarada, Dursun Ahmet Nâtıkî adına kayıtlıdır. Esere dair bir makale yayımlanmıştır (Şimşek 2020).

Yazarın biyografisi için bk. “Nâtıkî, Ahmed Dursun”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/natiki-ahmed-dursun