Hoca Mes’ûd’un, Yemen padişahının oğlu Süheyl ile Çin fağfurunun kızı Nevbahâr arasında geçen aşk hikâyesini Türkçeye çevirdiği manzum eser. Şair, Farsçadan çevirdiği eserin kime ait olduğundan söz etmez. Bugüne kadar Fars edebiyatında bu adda bir esere rastlanmadığından bu durum, araştırmacıları farklı kanaatlere sevk etmiştir (Geniş bilgi için bk. Dilçin 1999: 43-60). Eserin Berlin Devlet Kütüphanesi ve Cem Dilçin’in şahsi kütüphanesinde bulunan iki yazma nüshası bilinmektedir. Eserin herhangi bir padişaha sunulduğuna dair bir bilgi bulunmamakla beraber Dilçin, babasından intikal eden nüshadaki 16 minyatürün varlığının, nüshanın padişaha sunulmak amacıyla hazırlandığını gösterdiğini söyler (1996: 33). Mesnevi nazım şekliyle ve aruzun feûlün feûlün feûlün feûl kalıbında yazılan eser, Dilçin neşrine göre 5703 beyitten ibarettir. Hoca Mes’ûd’un sebeb-i telifte anlattığına göre eserin ilk bin beytini kendi isteğiyle yeğeni İzzeddîn'e çevirtmiş, kalan kısmı kendisi tamamlamıştır. Dilçin, bu sayının yuvarlama olduğunu, gerçekte İzzeddîn’in çevirdiği kısmın 1047 beyit olduğunu ifade eder (1999: 51). Eser, Süheyl ü Nev-bahâr adıyla tanınması ve yayımlanmasına rağmen şair hâtime bölümünde eserinin adını Kenzü’l-Bedâyi’ koyduğunu, eğer bu ad beğenilmezse Nev-bahâr u Süheyl adının da eseri için lakap gibi olduğunu söyleyerek (Dilçin 1999: 576) alternatif bir ad da sunar. Cem Dilçin nüshasının zahriyesinde ise Kitâb-ı Envâr-ı Süheyl-nâme adı yazmaktadır. Firdevsî-i Rûmî’nin de eseri Süheyl-nâme olarak anmasına (Dilçin 1999: 49) bakılırsa eserin bu adla da bilindiği söylenebilir. Müellif, eserini 751/1350-51 yılında bitirdiğini eserinde lafzen bildirir (Dilçin 1999: 219). Mes’ûd, eserinde çeviri yöntemine ilişkin de bilgiler verir. Kuru bir metin olarak kalacağını düşündüğü motomot çeviri yerine, kendisinden de yorumlar katarak özgün bir çeviri yaptığını belirtir.

Eserde geçen olayın kısa özeti şöyledir: Yemen ülkesinin Bahr adlı zengin padişahının çocuğu olmamaktadır. Hazinelerini cömertçe açtığı halkının duasıyla Süheyl adlı çok güzel bir erkek çocuk sahibi olur. Mükemmel bir eğitim alan Süheyl babasının yerine tahta geçince babası kırk odalı hazinesini de Süheyl’e verir ancak bir odanın anahtarını teslim etmez. Süheyl babasından gizlice anahtarı bulur ve o odaya girer. Kubbede asılı resimdeki güzele âşık olur. Derdinden yataklara düşer. Resmi yapan nakkaşı bularak bu suretin kime ait olduğunu sorar. Resimdeki güzel, Çin fağfurunun kızı Nevbahâr’dır. Süheyl, nakkaşı da yanına alarak büyük bir ordu ve hazinesiyle Çin’e doğru yola çıkar. Oraya vardığında büyük ziyafetler verir, herkese armağanlar dağıtır. Böylece zenginliği ve cömertliği Çin sarayına kadar duyulur. Nevbahâr bir gece rüyasında göğsüne konan bir kuşun yüreğini çıkarıp aldığını görür. Dadısı bunun hayırlı bir rüya olduğunu söyleyerek güzel yüzlü, iyi bir padişahın kendisine âşık olduğuna yorumlar. Sonra bir rüya daha görür. Rüyasında gördüğü yiğidin, namını duyduğu Süheyl olduğunu düşünerek ona âşık olur. Fağfur Şah ile Süheyl tanışırlar, meclisler kurup sohbetler ederler. Fağfur Şah onu çok sever ve dilerse ülkesine bir ev yapıp burada kalabileceğini söyler. Süheyl, nakkaşa Nevbahâr’ın sarayının karşısına büyük bir saray inşa etmesini söyler. On iki günde sarayın inşası tamamlanır. Nakkaş sarayın bahçesine öyle bir havuz yapar ki, Nevbahâr sarayın damına çıktıkça aksi havuzun suyuna düşecektir. Ancak nakkaş Süheyl’e böyle durumlarda suya kesinlikle bakmamasını tembihler. Süheyl kopuz çaldıkça Nevbahâr dama çıkarak onu izler fakat Süheyl ne dönüp bakabilir ne de havuzdaki aksini seyredebilir. Bir gün dayanamayarak dönüp bakınca Nevbahâr’ı görür ve âdeta çarpılır. Nevbahâr da elindeki turuncu Süheyl’e atarak ona olan ilgisini gösterir. Nihayet buluşurlar. Süheyl, bir gece Nevbahâr’ın iki bölük edip sarkıttığı uzun saçlarına tutunarak saraya tırmanır. O gece sabaha kadar yer, içer, kopuz çalar, eğlenir, sevişirler. Süheyl, Nevbahâr’ı alıp götürmek istemektedir. Babasından şehirden ayrılmak için izin ister. Olup bitenden haberi olmayan fağfur, Süheyl’in gitmesine izin verir. Onuruna verdiği ziyafette Nevbahâr cariye kılığına girerek babası ve kardeşlerini sarhoş edip Süheyl ile kaçmayı planlar. Süheyl buluşma yerinde Nevbahâr’ı beklerken uyuyakalır. Nevbahâr, babasının düşmanı Sa’lûk adlı bir eşkiyanın eline düşer ancak onu kandırarak kurtulur. Bu arada Fağfur Şah durumu öğrenince Yemen ordusuna savaş ilan eder ve onları yenerek nakkaşı esir alır. Nakkaş olup biteni anlatınca fağfur pişmanlık duyar ve nakkaşı serbest bırakır. Nakkaş Süheyl’i aramak için yollara düşer. İki sevgili daha pek çok maceralar yaşarlar, tehlikeler atlatırlar. Nihayet Yûn adlı bir şehirde yeniden karşılaşırlar. Nevbahâr bütün şehir halkını toplar ve meydana iki taht kurdurur. Birine kendisi, diğerine Süheyl oturur. Sa’lûk ve kavuşmalarına mani olan diğerlerini cezalandırır. Süheyl’i kendi yerine tahta geçirir. Nakkaş’ı da vezir yaparlar. Yedi gün yedi gece süren düğünle muratlarına ererler. Süheyl hem Çin fağfuruna hem de kendi babasına mektup yazarak durumu bildirir ve onların da gönüllerini alır. Hümâm adını verdikleri bir oğulları olur. Süheyl, babasının ısrarlı çağrısı üzerine oğlunu Tûfân tahtına oturtup Yemen’e döner. Babası öldükten sonra tahta geçer ve ülkesini adaletle yönetir.

Aslında psikolojik olarak hikâye ilk vuslatta biter. Vuslat gerçekleştiği için sonraki bütün olaylar ayrıntı gibi kalmaktadır. Bunu bir kurgu zaafı olarak değerlendirmek mümkündür. Süheyl ü Nevbahâr, özetten de anlaşılacağı gibi hem konu hem motifler ve olaylar hem mekân hem de kahramanlar yönünden çift kahramanlı aşk mesnevilerinin hemen bütün özelliklerini barındıran bir eserdir. 14. yüzyıl gibi Anadolu’daki yazılı edebiyatımızın ilk örneklerinin verildiği bir döneme ait olması hasebiyle Türk dili tarihi açısından da son derece önemlidir. Nitekim eserin dili üzerine birçok akademik çalışma (Genç 2003; Ocak 2006; Taş 2010; Akdemir 2011; Gaddar 2012; Altınay 2017) yapılmıştır. Süheyl ü Nevbahâr; Yûsuf u Züleyhâ, Ferhâd u Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn gibi Türk edebiyatındaki diğer çift kahramanlı aşk hikâyeleri gibi yaygınlaşmamıştır. Latîfî, Behiştî’nin aynı adda bir eserinden söz etmekteyse de (Canım 2000: 195) elde herhangi bir nüshası yoktur. Süheyl ü Nevbahâr’ın Bekâyî tarafından kaleme alınan mensur bir versiyonu da vardır (Ece 2003).

Cem Dilçin tarafından doktora tezi olarak hazırlanan (1984) Süheyl ü Nevbahâr bilahare yayımlanmıştır (1991). Eserin metni bir yüksek lisans tezi olarak da çalışılmış (Ciğa 2013a), başka bir araştırmacı tarafından da kitaplaştırılmıştır (Cin 2012). Dilçin tarafından neşredilen metin üzerine yapılan bazı değerlendirme yayınlarından da (Tezcan 1994, 1995; Ciğa 2013b; Özçelik 2014) söz etmek gerekir.

Şairin biyografisi için bk. “Hoca Mes’ûd, Mes’ûd bin Ahmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hoca-mesud-mesud-bin-ahmed