Lügat ilminde derin bir vukufiyet sahibi olduğu anlaşılan Abdülcelîl b. Yûsuf’un hayvanların künye ve lakaplarına dair kaleme aldığı Seb‘atü Ebhur adlı manzum sözlüğünün yine kendisi tarafından Türkçe olarak şerh edildiği eseri.

Abdülcelîl b. Yûsuf’un Seb’at-i Ebhur’a yazdığı şerhin Nuruosmaniye Koleksiyonu 4755 ve Süleymaniye Kütüphanesi, Yahya Tevfik Koleksiyonu 312 numarada kayıtlı olmak üzere iki nüshası tespit edilmiştir (Fidan 2020a: 378). Tam olan Nurosmaniye nüshası beş yapraktan oluşan mensur bir mukaddime ile başlar. Burada şarih, kısa bir hamdele ve salveleden sonra adını metnin secili yapısına uygun olarak “İbni Yûsuf Abdülcelîl” olarak takdim edip bu şerhinden evvel hadis sahasında Zuhrü’l-Âhire adlı bir eser ile Sükker-i Sâfî isminde manzum bir sözlük kaleme alıp bunu şerh ettiğini ifade eder. Aynı şekilde Seb’atü Ebhur isimli manzum bir sözlük daha kaleme adlığını belirten yazar, bu manzumeyi de şerh etmek amacıyla bu eseri kaleme aldığını açıklar. Bahsi geçen manzum sözlüğün “a’câm ve harekât ve mu’cemât ve muhtemelâtını şerh ve beyan” edip müşkilâtını keşf ederek kaynak metinde geçen hayvanların tabiatleri ve özelliklerini inceleyip bunlara dair her hususu ortaya çıkarmak istediğini belirtir. Bu amaç doğrultusunda birçok kitap ve âlimden istifade etmek için seyahatlere çıktığını, bu seyahatler sırasında ondan fazla arkadaş ve hizmetkarının vebadan vefat ettiğini ifade ederken Mehmed isimli bilgili bir arkadaşı ile Abdurrahmân isimli bir hafız-ı kütübünün ansızın vefat etmelerini hüzünlü bir dille tahkiye eder. Bu ölümlerden dolayı şerhini yazmaya ara veren şarih sonrasında şerhini tamamladığını ve bunun için tefâsir, ehâdîs, fürû’-ı fukahâ, lügât, tevârîh, tıb, Arabiyye ve fünûn-ı şettâ başlıkları ile tasnif edip künyelerini verdiği 202 adet eserden (bu eserlerin dökümü için bk. Yazar 2011: 87-90) yararlandığını belirtir.

Mukaddime bölümünden sonra başlayan şerhte her bir beyitteki şerhe değer bulunan kelimeler; binası ve i’rabı (imlası), gramer bakımından özellikleri ile anlam bakımından şerh edilmişken sözlüğün asıl kısmında Zehra Fidan’ın tespiti ile sözlükte bahsi geçen hayvanların kendilerine has özellikleri, onlara dair darb-ı meseller, hayvanların halk tıbbında kullanımı, üretim, tüketim ve satışının dindeki yeri, hayvanların içinde geçtiği rüya tabirleri, konuyla alakalı ilginç bilgiler, çeşitli hikâye, kıssa ve rivayetleri bölümlere ayırarak her birini ayrı başlıklar altında verir (Fidan 2020: 380). Bu itibarla birçok beytin şerhinde kelimelerin filolojik ve semantik şerhlerinden sonra şerh edeceği her kelime için “el-Emsâl, el-Havâss/et-Tıbb, et-Ta‘bîr, el-Hükm, ‘Acîbe/Garîbe, Hikâye, Fâ’ide” bölümleri altında verdiği malumatlarla şerhe devam eder (Fidan 2020: 382).

Nurosmaniyede’ki nüshasına göre 46a-b’de Abdülcelîl b. Yûsuf şerhinin buraya kadarki kısmını sonradan yazdığını ve bu bölümün de 23 Cemâziyelula 1026 (1617 yılının 29 Mayıs Pazartesi gecesi) tarihinde tamamlandığını belirtir. Buna göre eserin yazılış tarihi olarak bu tarihi vermek mümkündür (Fidan 2020: 379).

Derkenar/haşiye kısmına eklenen birçok minhüvât ile notlandırılan şerh üzerinde Zehra Fidan bir doktora tezi hazırlamaktadır.

Şairin biyografisi için bk. "Celîlî, Abdü’l-celîl Efendi ". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/celili-abdulcelil-efendi