- Yazar Biyografisi (TEİS)
Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli - Madde Yazarı: Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı
- Eser Yazılış Tarihi:?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:19. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Maktel-i Hüseyn
- Yayın Tarihi:26/05/2022
RİYÂZÜ'L-ASFİYÂ (KÂZIM PAŞA)
mesneviKâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli (d. 7 Şaban 1237/29 Nisan 1822 - ö. 17 Ramazan 1307/7 Mayıs 1890)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Koniçeli Mûsâ Kâzım Paşa’nın kaleme aldığı mesnevi. Türk Ansiklopedisi’nde, “Kazım Paşa’nın fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün vezninde 185 beyitlik ve yedi fasıllık Mekâlid-i Aşk adlı bir mesnevisi vardır ki…” bilgisi hatalıdır. Sözü edilen 185 beyitlik mesnevi, şair tarafından "Bast olınsa sûret-i ehl-i kisâ / Nâmına dinse Riyâz-ı Asfiyâ beytiyle Riyâz-ı Asfiyâ" olarak adlandırılmıştır (Külliyat, Mesnevi. III/b.24; Makalid-i Aşk, s. 3/24). Külliyat içinde üçüncü mesnevi olan eser, ayrıca 1296/1878-79 (İstanbul) ve 13 Safer 1299/4 Ocak 1882 (Saruhan) tarihlerinde iki defa da basılmıştır.
Mesnevi, aruzun "fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün" kalıbı ile yazılmıştır. Şair; mesnevisini, Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât (Mevlid) adlı eserinden esinlenerek yazmış, farklı olarak Kerbela olayını anlatmış ve olayın yıl dönümünde okunması için kaleme almıştır. Tekke edebiyatı içerisinde, özellik olarak aynı tarzı ifade eden, fakat Hz. Muhammed yerine Hz. Ali’yi anlatan mevlidler de yazılmıştır. Hz. Muhammed’e Süleyman Çelebi’nin yazmış olduğu mevlid gibi, 19. yüzyılda Süleyman Celâleddin de Mevlid-i Cenâb-ı Ali Kerrema’llahû Vechehû adlı eseriyle Hz. Ali için bir mevlid yazmıştır. Bu tarzda başka manzum örnekler de vardır. Musa Kâzım Paşa bu mesnevisinde ise Hz. Ali’nin doğumu yerine, Kerbalâ olayını tarihî kaynaklardaki kronolojiye uygun bir şekilde manzum olarak işlenmiştir. Mesnevi, bu yönüyle de orijinal bir özelliğe sahiptir.
Mevlid, günümüz toplumunda okunma geleneğini hâlâ koruyan ve Türk edebiyatının halk tabakaları arasında en yaygın ürünüdür. Musa Kâzım Paşa da bu mesnevisini, her yıl Muharrem ayının onuncu günü yani Kerbela olayının yıl dönümünde okunması isteğiyle yazmıştır. Şair bu dileğini mesnevisinin 26 ve 27. beyitlerinde dile getirmektedir. Şairin Hz. Peygamber’in ailesine duyduğu aşırı sevgi (Fart-ı hubb-ı hânedân-ı Mustafâ) bu manzumenin yazılmasının ikinci bir sebebidir. Şair, Kerbela’daki “mazlumlar ahvalini” bütün Müslümanların hissetmesini sağlamayı kendisine telkin etmiştir (b. 20-23). Riyâz-ı Asfiya, 7 bölümden oluşmaktadır. Bölümler arasındaki geçişler; "Ey iden Hakdan ümîd-i iltifât / Hamse-i âl-i ‘abâya kıl salât" beytiyle yapılmış, sonra sırasıyla Hz. Peygamber, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için söylenmiş Arapça bir “salavat”la diğer bölüme geçiş yapılmıştır. Her bölümde anlatılan olaylar mesnevinin bütünlüğü içerisinde tutarlılık gösteren bir kronolojik düzen içerisinde işlenmiştir. Eserin bölümleri şöyledir:
I. bölüm: Allah’ın çeşitli sıfatlarının hatırlatıldığı ve O’na yakarışın yapıldığı münâcat (b. 1-18) bölümü ile konuya giriş yapılmaktadır.
II. bölüm: Hz. Peygamber ve âl-i aba sevgisinin işlenerek eserin yazılış sebebinin anlatıldığı sebeb-i telif (b. 19-29) bölümü gelir.
III. bölüm: (Konunun işlendiği bölüm 30-177. beyitler arasındadır.) Evrenin asıl sahibinin Allah olduğu, dünyanın faniliği, her doğan canlının öleceği, Hz. Peygamber’in vefatı, arkasından ilk önce ona kavuşan Hz. Fatıma’nın vefatı, Hz. Ali zamanında yaşanan “Harb-i Cemel, Vak’a-i Şam ve Havaric Fitnesi” ile İslam birliğinin bozulması ve Hz. Ali’nin şehit edilmesi (b. 30-59) anlatılmıştır.
IV. bölüm: Hz. Ali’nin şehit edilmesinden sonra Hz. Hasan’ın Kûfe’de hilafetini ilan etmesi ve Müslümanların O’na bi’ati, İbni Süfyan’ın buna karşı çıkarak 60 bin kişilik ordusuyla Hz. Hasan üzerine yürümesi, Hz. Hasan’ın savaşı gerekli görmeyip 5 maddelik barış teklifini (1. Hz. Ali’ye küfür edilmemesi, 2. Hz. Hüseyin’in biat teklifinden kurtulması, 3. Şam’a bir vali tayin edilmesi, 4. Bilinen bazı devlet adamlarının bu antlaşma sonucunda cezalandırılmaması, 5. Hz. Hasan’ın her yıl Basra’dan 200 bin dirhem para alması), başta kabul eden İbni Süfyan’ın sonradan bu sözünü tutmaması, Hz. Hasan’ın 6 kez zehirlenme girişiminin beşinde Allah tarafından korunması, altıncıda bunun gerçekleşmesi (b. 60-94) işlenmiştir.
V. bölüm: Yezid’in emir olması ve küfrünü ortaya çıkarması, Hz. Hüseyin’in kendisine bi’at etmesini istemesi, etmemesi durumunda öldürülmesi emrini vermesi, bunu duyan Hz. Hüseyin’in Mekke’den Medine’ye gelerek halkın kendisine bi’at etmesi, Kûfe halkının da bunu haber alması üzerine Hz. Hüseyin’i Kûfe’ye davetleri, Hz. Hüseyin’in Müslim b. Akîl ve iki oğlunu Kûfe’ye göndermesi, 20 bin kişinin Hz. Hüseyin’e bi’at sözü vermesi, İbni Ziyad’ın bunu duyunca Müslim b. Akîl ve iki oğlunu öldürtmesi (b. 95-125) anlatılmıştır.
VI. bölüm: Hz. Hüseyin’in Kerbela’ya gelmesi, Yezid’in ordularının Hz. Hüseyin ve yakınlarını kuşatması, Fırat suyuyla alakalarını kesmesi, susuzluğun artması ve “etfâl-i güzîn”in acılar çekmesi, savaşın başlaması ve 56 bende ve 16 âl’in toplam 72 kişinin 20 bin kişilik Yezid ordusu karşısında mücadele etmeleri ve şehit edilmeleri (b. 126-145) anlatılmıştır.
VII. bölüm: (Şair bu bölümde konuyu işlemeye devam etmiş, “Bitiş Bölümü”nü (hâtime) de bu bölümden ayırmamıştır.) Hz. Hüseyin’in de bunlarla birlikte şehit edilmesi, çadırların yağmalanması, Şimr’in çadırında hasta yatan Zeynel-aba’yı öldürmek istemesi, İbni Sa’d’ın buna engel olması, Hz. Hüseyin’in ailesinin İbni Ziyad’ın huzuruna çıkarılıp buradan da Şam’da bulunan Yezid’e gönderilmesi, Yezid’in elinde bulunan çubukla Hz. Hüseyin’in dişlerine vurması, buna dayanamayan Hz. Fatıma’nın kızı Rukiyye’nin vefatı, ehl-i beytin Hicaz’a gönderilmesi, halkın mateme girmesi (b. 146-177). Daha önce ifade edildiği gibi konunun işlendiği bölüm 30-177. beyitler arasıdır. “Bitiş Bölümü” (hâtime) 178-185. beyitlerdir. Burada şair, sözlerine yalan katmadığını, bunların tarihî gerçekler olduğunu söylemekte ve arz-ı hâle bağlı olarak duada bulunmaktadır.
Mesnevinin yeni harfli metni Recep Demir (1999), Ramazan Bardakçı (2007) ve Cemil Çiftçi (2011)’nin çalışmalarında yayımlanmıştır.
Şâirin biyografisi için bk. “Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kazim-pasa-musa-kazim-koniceli
Eserden Örnekler
Riyâz-ı Asfiyâ
Allâh adıyla kılup feth-i kelâm
Virelüm hamd ü senâyâ intizâm
Başlayup tevhîde b’ismi’llâh ile
Hatm-i enfâs idelüm Allâh ile
Allâh adın sıdk ile kim kılsa yâd
Ber-murâd eyler anı Rabbü’l-‘ibâd
Allâh adın ansa her dâ’im kişi
Feth ide[r] Hakk ana her müşkil işi
Allâh adın eyleyen vird-i zebân
Girse nâr-ı dûzaha görmez ziyân
Her kim Allâh dise bir ihlâs ile
Def’ olur andan cem’-i gâ’ile
İsm-i pâkin zikr iden mezkûr olur
Her ne isyân eylese mağfûr olur
Cân u dilden eyleyüp âh u enîn
Allâh Allâh diyelüm her ân ü hîn
Mahv olup sırr-ı süveydâdan sivâ
Kalsın ancak hubb-ı zât-ı kibriyâ
Birdür ol rûzî-resân-ı kâ’inât
Şekk iden tevhîdine bulmaz necât (Bardakçı 2007: 690)
[...]
Ey iden Hakdan ümîd-i iltifât
Hamse-i âl-i abâya kıl salât
Allâhümme salli ve sellim ve bârik ‘alâ-seyyidinâ Muhammed ve Alî ve Fâtıma ve’l-Hüseyn ve’l-Hasan bi-adedi katarâti bahri rahmetike’l-vâsi’a
Hâme-i Îsî-dem-i ehl-i hüner
Koymamış söylenmemiş bir söze ger
Fart-ı hubb-ı hânedân-ı Mustafâ
Didi kim ta’rîz idüp bir gün bana
Ey garîk-i ni’met-i âl-i Resûl
Da’vî-i ihlâs iden merd-i hamûl
N’ola yazup Kerbelânun hâlini
Teşne-leb mazlûmlar ahvâlini
Ağlasan ağlatmış olsan ‘âlemi
Sûret-i tevhîde koysan mâtemi
Bast olınsa sûret-i ehl-i kisâ
Nâmına dinse Riyâz-ı Asfiyâ
[...] (Bardakçı 2007: 691)
Kaynakça
Bardakçı, Ramazan (2007). Mûsâ Kâzım Paşa Hayatı, Sanatı, Külliyâtı, Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Çiftçi, Cemil (2011). Aşkın Hazineleri Makâlîd-i Aşk (Kerbelâ Mersiyeleri). İstanbul: Kevser Yay.
Demir, Recep (1999), Kâzım Paşa, Hayatı, Eserleri, Şairliği. Yüksek Lisans Tezi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
Güzel, Abdurrahman (1989). “Tekke Şiiri”, Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı (Halk Şiiri). S. 445-450. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Kâzım Paşa (1296). Riyâz-ı Asfiyâ. İstanbul: Ahter Matbaası.
Kâzım Paşa (1299). Riyâzü’l-Asfiyâ. Saruhan: Saruhan Sancağı Matbaası.
Kâzım Paşa (1301). Mekâlid-i Aşk. İstanbul: Ali Bey Matbaası.
Türk Ansiklopedisi (1974). “Kâzım Paşa, Kâzım Musa Paşa”. C. 21. Ankara: MEB Yay., 446.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
---|---|---|---|---|---|---|
1 | DÎVÂNÇE (KÂZIM) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
2 | MAKÂLÎD-İ AŞK (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Doç. Dr. Necdet Şengün |
Görüntüle | ||
3 | MERSİYE (TERKİB-BEND) VE KASÎDE (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
4 | MERSİYE[LER] (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
5 | MERSİYELER (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
6 | SEMERÂTÜ’L-İKBÂL (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
7 | SER-GÜZEŞT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
8 | KÜLLİYAT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
9 | MEKTUP / EHİBBÂDAN BİR ZÂTA YAZILAN CEVÂB-I NÂME (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
10 | MANZÛME-İ MEFHÛME-İ AVÂMİL (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
11 | MANZÛME-İ MEFHÛME-İ BİNÂ (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
12 | DİVANÇE (VÂZIH) | Mustafâ Vâzıh | Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN |
Görüntüle | ||
13 | MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) | İbrâhîm Zikrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
14 | ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ | Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi | Doç. Dr. Ramazan Ekinci |
Görüntüle | ||
15 | TARÎKÜ'L-İHTİSÂR | Nûrî, Osman Hanyevî | Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu |
Görüntüle | ||
16 | TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ | Mehmed Sabrî | Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz |
Görüntüle | ||
17 | RAVZ-I VERD | Şâkir, Ahmed Paşa | Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek |
Görüntüle | ||
18 | KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) | Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü | Diğer Öznur ÖZER |
Görüntüle | ||
19 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi | Prof. Dr. Beyhan KESİK |
Görüntüle | ||
20 | MEVLİD (ABDÎ) | Abdî | Doç. Dr. Hasan Kaya |
Görüntüle | ||
21 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Şarkîkarahisarlı | Dr. Hacer SAĞLAM |
Görüntüle |