- Yazar Biyografisi (TEİS)
Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa - Madde Yazarı: Prof. Dr. Sadık Yazar
- Eser Yazılış Tarihi:?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Divan-Tekke Edebiyatı
- Dönemi:17. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Tenkit
- Yayın Tarihi:27/08/2022
RİSÂLETÜ'Ş-ŞÂHÎ FÎ TEZYÎFİ SELÎM-NÂME (ZEYNÎ/ŞÂHÎ)
Okçu-zâde Mehmed Şâhî'nin Celâl-zâde Mustafa Çelebi’nin (ö.1567) Selîm-nâme adlı eserini inşa geleneği açısından eleştirdiği risalesiZeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa (d. 970/1562-63 - ö. 1039/1629-30)
ISBN: 978-9944-237-87-1
17. yüzyılın önde gelen münşilerinden Okçu-zâde Mehmed Şâhî'nin 16. yüzyıla damgasını vuran nişancılarından Celâl-zâde Mustafa Çelebi’nin (ö.1567) Selîm-nâme adlı eserini inşa geleneği açısından eleştirdiği risalesidir. Okçu-zâde’nin tenkitlerine konu ettiği eser Celâl-zâde’nin Selîm-nâme’sidir. Me’âsir-i Selîm Hânî olarak da bilinen bu eser, Celâl-zâde Mustafa’nın 964/1557 senesinde nişancılıktan çekildikten sonra yetmiş yaşlarında yazdığı ve Yavuz Sultan Selim’in şehzâdeliği, kardeşleriyle olan taht mücadelesi ve saltanat döneminin olaylarını ihtiva eden çalışmasıdır (Yazar 2020: 226).
Yazar'a göre müellif nüshası olduğu düşünülen nüshası Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Şehid Ali Paşa Koleksiyonu 128 numarada 56a-69a yaprakları arasında yer alan eser çok iddialı bir münşiyane dil ve üslup ile kaleme alınmıştır. Celâl-zâde’nin Selîm-nâme’sini inşa geleneği açısından eksik ve yetersiz görüp bu çerçevede söz konusu esere yönelik eleştirileri sıralarken bir taraftan da bu eleştirilere konu olan eksiklik ve hataların bulunmadığı bir örnek inşâ metni ortaya koymak iddiasında olan Okçu-zâde berâ’at-i istihlâl sanatıyla süslenmiş oldukça musanna‘ bir hamdele ve salveleye yer verir. Sonrasında eserinin sebeb-i telifine yer veren Okçu-zâde, bu bölümü tahkiyevî bir anlatımla okura aktarır. Burada verilen uzun anlatım özetlenecek olursa; Okçu-zâde bir mecliste kendisine ideal bir münşi olarak takdim edilen Celâl-zâde Mustafa Çelebi’nin, kendisinin inşa ölçütlerine göre niteliksiz bir münşi olduğunu ortaya koymak üzere onun Me’âsir-i Selîm Hânî olarak da bilinen Selîm-nâme adlı eserini tenkit ettiğini belirtir. Tenkitlerine bahis mevzuu ettiği eseri dikkatlice inceledikten sonra Celâl-zâde'nin bu eserdeki hatalarını düzeltmek mümkün olmadığından tespit ettiği hataları tasnif edip "hasîse" adını verdiği yedi madde ile izah etmeye çalıştığını ifade eder (Yazar 2020: 227-228).
Eserin eldeki tek nüshasının birkaç varak eksik olması dolayısıyla sadece beşine erişilebilen bu maddelerin ilkinde Selîm-nâme'nin Arapça ve Farsça şiirlerle süslenip hikmet dolu mensur sözler ile donatılmadığı izah edilir. İkinci maddede Selîm-nâme'deki manzumelerin inşa geleneğinin gerektirdiği gibi çeşitliliğe sahip olması eleştirilmiştir. Bu itibarla Celâl-zâde'nin bahsi geçen eserinde sadece bir vezinle ve sadece Türkçe olarak yazdığı şiirlerinin inşa geleneği açısından büyük bir eksiklik olduğu öne sürülmüştür. Üçüncü maddede Celâl-zâde'nin vehbî olarak sahip olmadığı inşa kabiliyetini Muînüddîn Herevî’nin Meʻâricü’n-Nübüvve ve Medâricü’l-Fütüvve isimli eseri gibi inşa geleneğinin önde gelen isimlerinin eserlerini taklit ederek ya da onlardan intihal ederek eserlerini yazdığı iddia edilmiştir. Dördüncü maddede tenkitlere konu olan eser, seçilen lafızların seci açısından yetersizliği, beşinci maddede de Celâl-zâde'nin sadece nesirde değil hem nazım hem de nesirde başarısız olduğu anlatılmaya çalışılmıştır (Tenkitlerin ayrıntısı için bk. Yazar 2020: 230-232).
Klasik Türk edebiyatında, inşa ve tenkit geleneği açısından oldukça önemli olan bu risale Sadık Yazar tarafından bir makaleye konu edilmiştir (2020).
Yazarın biyografisi için bkz. "Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zeyni-sahi-okcuzade-nisanci-mehmed
Eserden Örnekler
Hasîsa-i Evvel:
İlm-i kalem-i fesâhat-rakamlarını kazâ’-ı kerârîs-i ilm ü ma’rifetde i’lâ ve inân-ı cevâd-ı fikr-i nekkâdlarını erhâ’-ı karâtîs-i fazîletde irhâ’ iden sâri’ân-ı ilm-i inşâ vü şâri’ân-ı fenn-i imlânun kâ’ide-i meslûke vü ‘âdet-i gayr-ı metrûkeleri bu üslûb-ı mergûb üzeredür ki arâ’is-i kelâm-ı zelâkat-i’lâmlarını huliyy-i celiyy-i eş’âr-ı Arabiyye vü Fârisiyye ile tevşî’u tevşîh ve hulel-i bî-halel-i kelimât-ı hikmet-âyât-ı mensûre-i menşûre ile tezyîn ü terşîh itmekle erbâb-ı fazl u kemâlün hicâl-ı mecâlis-i şeref-me’âllerinde ahsen-i vücûh ile arz-ı dîdâr itmege şâyeste vü sezâvâr olur. Münşî-i sâlifü’z-zikrün sahâ’if-i kitâbına mine’l-metâli’ ile’l-makâti’ mutâli’ ve ufk-ı hâtırlarından mihr-i ulûm tâli’ olan fuzalâya rûşen ü hüveydâdur ki kitâb-ı mesfûr hilâf-ı kâ’ide-i mu’tâde letâfet-i îrâd-ı ebyât ü eş’âr ve safâ’-ı ityân-ı kelimât-ı belâġat-iş’ârdan ârî vü sâde olduğı kıllet-i tetebbu’ u dirâyet ve kesret-i cehl ü belâhetine tamâm delâlet ider (Okçu-zâde Mehmed Şâhî [yz]: 63a-b).
Kaynakça
Okçu-zâde Mehmed Şâhî [yz]. Risâletü’ş-Şâhî fî Tezyîfi Selîm-nâme. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Şehid Ali Paşa Koleksiyonu 128.
Yazar, Sadık (2020). "Okçuzâde Mehmed Şâhî’nın (1562-1630) Kanûnî Devri Nişancısı Celâlzâde Mustafa Çelebi’nin (Ö. 1567) İnşasına Yönelik Tenkitleri". Kanûnî Sultan Süleyman ve Dönemi Yeni Kaynaklar, Yeni Yaklaşımlar. (edt.Suraiya Faroqhi ve M. Fatih Çalışır ve Mehmet Şakir Yılmaz). İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yay. 215-245.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | EN-NAZMÜ'L-MÜBÎN FÎ'L-ÂYÂTİ'L-ERBA'ÎN (ZEYNÎ/ŞÂHÎ) | Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa | Dr. Öğr. Üyesi Uğur Boran |
Görüntüle | ||
| 2 | TERCÜME-İ TUHFETÜ'S-SALAVÂT-I KÂŞİFÎ (ZEYNÎ/ŞÂHÎ) | Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa | Prof. Dr. Sadık Yazar |
Görüntüle | ||
| 3 | EL-MAKÂMU MAHMÛD (ZEYNÎ/ŞÂHÎ) | Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa | Prof. Dr. Sadık Yazar |
Görüntüle | ||
| 4 | MÜNŞE'ÂTÜ'L-İNŞÂ (ZEYNÎ/ŞÂHÎ) | Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa | Prof. Dr. Sadık Yazar |
Görüntüle | ||
| 5 | AHSENÜ’L-HADÎS (ZEYNÎ/ŞÂHÎ) | Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa | Prof. Dr. Sadık Yazar |
Görüntüle | ||
| 6 | DÎVÂN (ABDÎ, HİMMET-ZÂDE ŞEYH ABDULLÂH EFENDİ) | Abdî, Himmet-zâde, Şeyh Abdullâh Efendi | Dr. Öğr. Üyesi Bekir Belenkuyu |
Görüntüle | ||
| 7 | GENCÎNE-İ İ'CÂZ (ABDÎ, HİMMET-ZÂDE) | Abdî, Himmet-zâde Şeyh Abdullâh Efendi | Araş. Gör. Emrah Baş |
Görüntüle | ||
| 8 | DÎVÂN-I LUGAZ (ABDÎ, HİMMET-ZÂDE) | Abdî, Himmet-zâde, Şeyh Abdullâh Efendi | Dr. Öğr. Üyesi Oğuzhan UZUN |
Görüntüle | ||
| 9 | DÎVÂN (BEHCETÎ HÜSEYİN EFENDİ) | Behcetî Hüseyin Efendi | ismail Aksoyak |
Görüntüle | ||
| 10 | DÎVÂN (FASÎH, AHMED DEDE) | Fasîh, Ahmed Dede | Dr. Öğr. Üyesi GAMZE ÜNSAL TOPÇU |
Görüntüle | ||
| 11 | FARSÇA DÎVÂNÇE (FASÎH, AHMED DEDE) | Fasîh, Ahmed Fasîh Dede | Dr. Öğr. Üyesi Fatih Odunkıran |
Görüntüle | ||
| 12 | BEHİŞT-ÂBÂD (FASÎH, AHMED DEDE) | Fasîh, Ahmed Dede | Dr. Öğr. Üyesi Fatih Odunkıran |
Görüntüle | ||
| 13 | HÜSREV Ü ŞÎRÎN (FASÎH, AHMED DEDE) | Fasîh, Ahmed Dede | Dr. Öğr. Üyesi GAMZE ÜNSAL TOPÇU |
Görüntüle | ||
| 14 | MÜNŞE'AT (FASÎH, AHMED DEDE) | Fasîh, Ahmed Dede | Dr. Öğr. Üyesi GAMZE ÜNSAL TOPÇU |
Görüntüle | ||
| 15 | DÎVÂN (FENÂYÎ, CENNET MEHMED EFENDİ) | Fenâyî, Cennet Mehmed Efendi | Prof. Dr. ABDULLAH AYDIN |
Görüntüle |