RİSÂLE-İ REDD-İ HULÛL VE’L-İTTİHAD (SUN'ULLAH GAYBÎ)
tasavvufî eser
Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı (d. 1023-1024 ?/1615 ? - ö. 1086-1087 ?/1676 ?)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Sun'ullah Gaybî’nin inancına yönelik kötü zanları gidermek amacıyla yazdığı tahmin edilen eseri. Eserin yazılma tarihine ilişkin bir bilgi bulunmamaktadır. Gaybî eserinde ilmî eserleri referans alarak kendi dinî inancını ve tasavvufi bakış açısını yansıtmaktadır. Bilal Kemikli’ye göre eserin en önemli özelliklerinden biri eserin Gaybî’nin görüşlerini vermesinin yanında dönemi içerisinde hulûl ve ittihâd konusunun nasıl anlaşıldığına dair belge niteliği taşımasıdır. Eserde Seyyid Şerif’in Hâşiye-i Tecrîd’i, Şerh-i Makâsid, ‘Aynu’l- Vahde Hâşiyesi, Ta’dîlu’l-Ulûm ve Levâkih adlı eserleri kaynak göstermekle birlikte; Celâl Devvânî, Molla Câmî, İmam Şarânî ve Seyyid-i Sened Abdu’l- Gânî’nin görüşlerinden istifade etmiştir (Kemikli 1998: 62). Gaybî eserinde vücûd ve mevcûd kavramları çerçevesinde hulûl ve itikâd konusunu işlemekte; konuya ilişkin düşüncelerini açıklamaktadır. Hulûl inancında olan tarikatların temel görüşlerine yer vermektedir. Ardından bu inancı benimseyen mutasavvıflara ilişkin bilgi sunmaktadır. Bu makamda bulunan mutasavvıfların durumlarını ve kendilerinin dile getirdikleri sözlerin (şathiyye) niteliğine ve özüne ilişkin görüşlerini ifade etmektedir (Kemikli 1998: 62). Eser sade bir dille yazılmıştır; hacim olarak küçüktür.

Eserin iki nüshası bulunmaktadır. Nüshalarından biri İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı Yazmaları Osman Nuri Ergin koleksiyonu içerisinde bulunan 107/3 numarasına kayıtlıdır Eserin diğer nüshası ise Millî Kütüphane 364/5 numarasıyla kayıtlıdır (Kemikli 1998: 63; 2001: 114). İlave nüshaları ise Atatürk Kitaplığı Osman Nuri Ergin Yazmaları, 1327/3 numarasıyla kayıtlı yine aynı yazmanın 321/7 ve 1749/10 numaralarıyla bulunmaktadır (Türkmen 2016: 221-222).

Mehdin Çiftçi, Risâle-i Redd-i Hulûl ve’l-İttihad’ın Sun’ullah Gaybî’ye aitliğinin kesin olmadığını aktarmaktadır (2016: 70). Abdulbâki Gölpınarlı, Gaybî’nin eserlerini sıralarken bu eserinden söz etmemektedir (2015: 259). Bilal Kemikli, Sun’ullâh-i Gaybî adlı çalışmasında Gaybî’nin eserleri arasında Risâle-i Redd-i Hulûl ve’l-İttihad’ı saymaktadır (2015: 871). Ayrıca Kemikli’nin eser üzerine “Tasavvuf Edebiyatında Hulûl ve İttihâda Dair Bir Risâle: Risâle-i Redd-i Hulûl ve İttihad” adlı ayrı bir çalışması daha bulunmaktadır. Hüseyin Türkmen de çalışmasında Gaybî’nin eserleri arasında Risâle-i Redd-i Hulûl ve’l-İttihad’e nüshalarıyla birlikte değinmektedir (2016: 201). Bilal Kemikli, “Tasavvuf Edebiyatında Hulûl ve İttihâda Dair Bir Risâle: Risâle-i Redd-i Hulûl ve İttihad” adlı çalışmasının içerisinde eseri Türkçesi verilmesi gerektiğini düşündüğü âyet, hadis ve Arapça alıntılarıyla yayımlamıştır.

Sun’ullah Gaybî’nin biyografisi için bk. "Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sunullah-gaybi-kutahyali 

Eserden Örnekler


Seyyid Şerif kuddise sırruhû Hâşiye-i Tecrîd’de yazdığı bahsi Kad Mîr nakledip dediler ki, vücûd ayn-ı vâcib iken mevcûdâtın heyâkili üzere mütebassil olup anda zahir olmuştur. Ol vucûdun hâli, bir şey’i yoktur. Belki vücûd-ı eşyânın aynı ve hakîkıyyetidir. Ve mevcûdât beyninde olan temâyüz ve te’addüd ve te’ayyünât-ı i’tibâriyye iledir. Ol te’ayyünâtın hâricde vucûdu yoktur. Lâkin bu tavr, tavr-ı aklın verâsındadır. Buna vusûl ve idrâk olmaz. Bu kelâmın hakîkati ancak ilimde râsih ehline âyân olur ve mücerred bahs u tahrîr ile bu mes’elede Hakk’ı tahkîk eylemek tamam olmaz. Elbette şuhûd-ı keşfî derkârdır. Hâle tevafuk ile kâl ile bittamâm ihâta muhaldir.

Mezheb-i Ehl-i Sünnet budur ki; Allah Te’âlâ gayre hulûl etmez ki isbât-ı mekân lâzım gelir. Amma hulûl eder diyenler birkaç fırkadır. Biri Nasârâdır; Hakk Te’âlâ İsâ’da hulûl eyledi, derler. Ve biri dahi Gulât-ı Şi’a’dan İshâkiyye ve Nusayriyye’dir ki, Ali ve evlâdında kerrema’llâhu veche ce radiya’llâhu anhü, Hakk Te’âlâ hulûl etdi derler. Ve biri dahi sûfiyyeden olmak iddia eden bir ta’ifedir ki nârın cemre ve duhnun simsime ve âbın varak-ı verde hulûlü gibi hulûl edip temâyüzü mümkün olmaz derler. İsneyniyyet dahi bulunmaz; hüve ene ve ene hüve demek sahîh olur. Ve bu mertebe emr ü nehy alkile hemdemdir. Bu da’vâ fâsiddir. Ve hulûl ta’bîri meydân-ı ibâretinin olduğu içün ise şuhûd iddiasıyla câ’izdir; vücûdu olmaz; sârî ve mahal-i sirâyet sâbit ü baki iken tevhîd bulunmaz. Matlûb olan vahdetdir (Kemikli 2001: 115).

Kaynakça


Çiftçi, Mehdin (2016). “Dönemin Genel Özellikleri, XVII. Asırda Kütahya (Dini-Sosyal ve Tarihi Yapı)” Kütahyalı Bilge Şair Sunullah-ı Gaybi ve Dönemi. (ed. B. Kemikli ve E. Ögcem). Bursa: Emin Yayınları. 67-89.

Gölpınarlı, Abdülbâki (2015). Melâmilik ve Melâmiler. İstanbul: Kapı Yay.

Kemikli, Bilal (1998). Sun’ullâh-i Gaybî Divanı İnceleme-Metin. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Kemikli, Bilal (2001). “Tasavvuf Edebiyatında Hulûl ve İttihâda Dair Bir Risâle: Risâle-i Redd-i Hulûl ve İttihad”. İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi Tasavvuf,  2(5) 111-116.

Kemikli, Bilal (2015). “Sun’ullâh-i Gaybî”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni Osmanlı’da Felsefi ve Aklî Düşünce. (ed. B. A. Çetinkaya ve A.H. Furat). İstanbul: İnsan Yay. 869-871.

Türkmen, Hüseyin (2016). “Türkiye Kütüphaneleri Yazma Eser Katalogları Işığında Sunullah-ı Gaybî’nin Eserleri ve Nüshaları” Kütahyalı Bilge Şair Sunullah-ı Gaybi ve Dönemi. (ed. B. Kemikli ve E. Ögcem). Bursa: Emin Yayınları. 220-236.

Atıf Bilgileri


Tüzel, Bilge. "RİSÂLE-İ REDD-İ HULÛL VE’L-İTTİHAD (SUN'ULLAH GAYBÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/risale-i-redd-i-hulul-ve-l-ittihad-sun-ullah-gaybi. [Erişim Tarihi: 03 Nisan 2025].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Dr. Öğr. Üyesi Yılmaz Şentürk
Görüntüle
2 KEŞFÜ'L-GITÂ (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Dr. Öğr. Üyesi Yılmaz Şentürk
Görüntüle
3 HUDÂ RABBİM (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Doç. Dr. Mehmet Ünal
Görüntüle
4 TARIKU’L-HAK FÎ TEVECCÜHÜ’L-MUTLAK (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Doç. Dr. Mehmet Ünal
Görüntüle
5 RUHU'L-HAKÎKA (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
6 SOHBET-NÂME (SUN’ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
7 Bİ’AT-NÂME (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
8 RİSÂLE-İ HALVETİYYE ve BAYRAMİYYE (SUN’ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Dr. Abdullah Çakır
Görüntüle
9 MEKARİMÜ’L-AHLÂK (SUN’ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî Prof. Dr. Ayşe Sıdıka Oktay
Görüntüle
10 AKAİDNÂME (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
11 RİSÂLE-İ İLM Ü AMEL (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Doç. Dr. Ömer Faruk Erdoğan
Görüntüle
12 RİSÂLE-İ ESMÂ (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun'ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
13 RİSÂLE-İ FÎ HALLİ’D-DEVRÂN (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
14 MAKÂSİD-İ AYNİYYE TERCÜMESİ (SUN'ULLAH GAYBÎ) Sun’ullah Gaybî, Kütahyalı Diğer Bilge Tüzel
Görüntüle
15 TEZKİRE-İ ŞU'ARÂ (SÂLİH AYNÎ MEHMED EFENDİ)  Aynî, Sâlih Aynî Mehmed Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
16 DÎVÂN (EŞREF-İ SÂNÎ) Eşref-i Sânî, Şeyh Seyyid Öğretmen Kevser Kıroğlu
Görüntüle
17 TECELLİYÂT (FENÂYÎ, CENNET MEHMED EFENDİ) Fenâyî, Cennet Mehmed Efendi Prof. Dr. ABDULLAH AYDIN
Görüntüle
18 ÂDÂB-I HURDE-İ TARîKÂT (HİMMET/ABDÎ, BOLULU ŞEYH HİMMET EFENDİ) Himmet/Abdî, Bolulu Şeyh Himmet Efendi Araş. Gör. Emrah Baş
Görüntüle
19 VAHDETNÂME (LÂMEKÂNÎ) Lâmekânî, Hüseyin Prof. Dr. İbrahim Halil Tuğluk
Görüntüle
20 MECMÛA-İ ŞEYH MISRÎ EFENDİ (NİYÂZÎ-İ MISRÎ) Niyâzî-İ Mısrî, Muhammed/Mehmed Akın ZENGİN
Görüntüle
21 RİSÂLE-İ VAHDET-İ VÜCÛD (MISRÎ) Niyâzî-i Mısrî, Muhammed/ Mehmed Dr. Muhammed Ülgen
Görüntüle
22 RİSÂLE-İ EŞRÂTU’S-S‘AT (NİYÂZÎ-İ MISRÎ) Niyâzî-İ Mısrî, Muhammed/Mehmed Öğretmen TALAT OLGUN
Görüntüle
23 RİSALE-İ TEVHÎD (NİYÂZÎ-İ MISRÎ) Niyâzî-İ Mısrî, Muhammed/ Mehmed Öğretmen TALAT OLGUN
Görüntüle
24 ED-DEVRETÜ’L-ARŞİYYE (MISRÎ) Niyâzî-i Mısrî, Muhammed/ Mehmed Dr. Muhammed Ülgen
Görüntüle