Entelektüel birikimiyle dönemin geleneksel kadın imajının oldukça dışında kurgulanan Pakize’nin duygu ve düşünce dünyasına odaklanan, yazarının ve başkarakterinin kadın olması yönüyle önem taşıyan Behice Ziya romanı. 

4 yaşında annesini kaybeden Pakize, bu yoksunluğunu babasına ve babasıyla birlikte yetiştirdikleri çiçeklere bağlılığıyla telafi etmeye çalışan bir kızdır. Baba Neyyir Bey âdeta ikinci valide gibi onunla ilgilenmesine karşın memuriyeti dolayısıyla kızının eğitimine yetemeyeceğini anlar. Yalnızca Frenk terbiyesi gören kızların mutsuzluğunu gördüğü için kızını daha iyi terbiye edeceğini düşündüğü bir Türk kızıyla evlenir. Genç eşi Nimet Hanım iyiliği ve terbiyesiyle Pakize’yi kendine ısındırır ve eğitimiyle meşgul olur. Üvey annesinin son derece anlayışlı ve iyi bir kadın olmasına karşın Pakize, anne yoksunluğunu hep hisseder. Oldukça kırılgan ve karamsar bir yapıya sahip olan bu genç kız, annesini düşünmekten uzaklaşmak için okumaya sığınır. Gezip tozmaktan ve kalabalıktan hoşlanmaz, zamanını Türkçe ve yabancı gazeteleri okuyarak geçirir. Mutluluğu evlilikte görmez, evlilikte önemli olanın ruh eşini bulmak olduğuna inanır. Bu noktada eş seçimi ve evliliğe ilişkin yaklaşımı geleneksel anlayışın dışındadır. Amcasının kızı İffet ve yakın arkadaşı Şeref ile sohbetlerinde bu meseleleri ciddiyetle tartışırlar. Üç arkadaş piyano, keman çalmakla ve kitap okumakla vakitlerini geçirirler. Pakize, aşk ve kadına dair Tercüman-ı Hakikat’te okuduğu bir makaleyi çok beğenir ve makalede ileri sürdüğü fikirlerinden dolayı yazarından etkilenir. Ağırbaşlı bulduğu bu kişinin arkadaşı Şeref’in ağabeyi Rıfat Bey olduğunu öğrenir ve ruh eşi olabileceğini düşündüğü Rıfat Beye melankolik bir aşkla bağlanır. Eksik özneliğini bu aşkla aşmak ister ve yazdığı günlüklerde ıstırabını anlatır. Rıfat Bey'e bir türlü duygularını gösteremeyen Pakize, onun başka biriyle nişanlandığını öğrenince hastalanır ve tifoya yakalanır. Ölümden dönen Pakize, iyileştiğinde tamamıyla başkalaşmıştır. Çok sevdiği çiçeklerinin yüzüne bile bakmaz, okuma ve yazmadan uzaklaşır. Babasının uygun gördüğü bir adamla evlenir. Kocası ona çok ilgi göstermesine rağmen evlilik kurumu içinde olmaktan ve bu ilgiden sıkılır. Pakize’nin bir oğlu olur ve adını Rıfat koyar. Oğlunu kocasından bile kıskanan Pakize yalnızca Rıfat’ı sevmek için yaşadığını söyler ve roman bu şekilde sonlanır.

Pakize, 19. yüzyılda Osmanlı kadınının sosyal yaşamdaki yeri ve işlevlerini konu etmesi bakımından önemlidir. Romanda mütalaa eden, kendi kimliği üzerine düşünen derinlikli bir karakter olarak çizilen Pakize üzerinden kadın olgusunun değişimi örneklenir. Behice Ziya, kadın duyarlığıyla, okumuş kadının aşk ve evlilik karşısındaki konumunu ve olası sorunlarını bilgiyle buluşmuş, hayatının öznesi olduğunu fark etmiş okur-yazar kadının sosyal düzen içinde geleneksel kalıplardan kurtulmaya başlaması üzerinden işler. Bu yolla evlilik ve karşı cinsle münasebet planında, zihnî dönüşümünü tamamlamış kadın ve sosyal hayat düzeni arasında henüz bir dengenin kurulmamış olmasına dikkat çekilir. Yeni kadının trajedisi, çağın gereklerine göre değişmeye başlamasına rağmen tam anlamıyla özgürleşememesi ve henüz kendini farklı bir konumda gerçekleştirebilmesi mümkün olmadığı için yine aile düzeni içinde tatmin ve konum arama mecburiyetidir.

Vaktini okuduğu kitaplarla bütün zihnini meşgul ederek geçiren, kendine kader arkadaşı olarak kitabı seçen, babasının abone olduğu yabancı gazetelerin yanı sıra Türkçe gazeteleri takip eden, gazete ve dergilerdeki makaleler üzerine fikirlerini ve eleştirilerini çekinmeden ifade eden, bir araya geldiği arkadaşlarıyla piyano ve keman çalmanın yanı sıra edebiyat üzerine sohbetler de yapan Pakize, bu düzende ideal olanı yakalamıştır. İdealleştirilen bu kurgu, kadının bilgi eşliğinde hayata açılmasını ve bu yolda bireyleşmesini imler. Ancak roman sonunda Pakize’nin mutluluk ve tatmini evliliğe sığınma yoluyla bulma arayışı ve babasının kararıyla evlendirilmesi, yenilikçi deneyimlerine rağmen kadının sosyal hayat düzeninde henüz ideal olanı ve aynı başarıyı yakalayamadığını gösterir.

Öksüzlüğün yol açtığı narsistik yaralanmışlığı aşamayan Pakize oldukça hassas, duygusal, kırılgan, karamsar, melankolik kişiliği ve marazi ruh hâliyle Servet-i Fünun roman karakterlerine benzer. Tanzimat’tan Servet-i Fünun’a geçiş sürecinde yazılan, bu bağlamda her iki dönemin roman anlayışından yansımalar taşıyan bu eser, melankolik aşk, evlilikte ruh ve zihin arkadaşlığı arayışı, görücü usulü evlilik, kadın eğitimi, kadının özgürleşmesi, alafrangalık, gelenek-modern çatışması gibi konuları işlemektedir.

Maarif Dergisi'nde 16 sayı olarak tefrika edilen bu romanın tefrika başlangıç tarihi 7 Eylül 1311 (1895), süreli yayın sayısı 4. sene 198; tefrika bitiş tarihi ise 22 Şubat 1311 (1896), süreli yayın sayısı 5. sene 13’tür. 14 bölüme ayrılmış olan romanda Pakize tarafından yazılmış mektup ve günlükler vardır. Romanın sonunda bir hatime bölümü yer alır. Tefrikada kalan ve yakın zamana kadar bilinmeyen Pakize, “Türk Edebiyatında Tefrika Roman Tarihi (1831-1928)” adlı projenin bir ürünü olarak gün yüzüne çıkarılmıştır. Yeni Türk harflerine aktarılmış orijinal metin ve sadeleştirilmiş metin hâlleriyle ilk kez Temmuz 2019’da kitaplaşmıştır.