NUHBE VE TUHFE TAZMÎNÂTI (LEBÎB)
manzum sözlük
Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi (d.1203/1789 – öl.1284/1867)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Mehmed Lebîb Efendi’nin Sünbül-zâde Vehbî’nin Tuhfe-i Vehbî ve Nuhbe-i Vehbî adlı manzum sözlüklerinden tazmin ettiği beyitlerin (beyti oluşturan iki mısranın) arasına iki veya üç mısra eklemek suretiyle meydana getirdiği eser. Nuhbe ve Tuhfe Tazmînâtı, manzum sözlüklere yazılan şerh, tercüme ve tazmin geleneğinin bir devamıdır. Lebîb Efendi, Tuhfe ve Nuhbe’nin bazı bölümlerini alıp bu bölümlerdeki beyitlerin arasına mısralar eklemek suretiyle eserini meydana getirmiştir. Eser bu yönüyle bir "terbi-i mutarraf" özelliği taşımaktadır. Eserin yalnızca 30. bölümü diğer bölümlerden tertip şekli bakımından farklıdır. Bu bölüm bir "tahmis-i mutarraf"tır. Şair, bu bölümde Nuhbe’den tazmin ettiği mısraların arasına üçer mısra eklemiştir. Eser, 31 bölümden oluşmaktadır. Bölümlerden 8’inde Nuhbe’den, 23’ünde Tuhfe’den tazmin edilen beyitlere yer verilmiştir. Eserde Tuhfe-i Vehbî’den tazmin edilen beyit sayısı 241 iken Nuhbe-i Vehbî’den tazmin edilen beyit sayısı 105’tir. Şair, ilgili bölümlerde tüm beyitleri tazmin etmemiş, bazı bölümlerde birkaç beyit atlamış, kimi zaman da beyitlerin sırasını değiştirmiştir.

Eserin 26 beyitlik 1. bölümünde Tuhfe’nin 94-106. beyitleri, 17 beyitlik 2. bölümünde 301-309. beyitleri, 21 beyitlik 4. bölümünde 107-117. beyitleri, 18 beyitlik 6. bölümünde 167-175. beyitleri, 24 beyitlik 8. bölümünde 118-130. beyitleri, 18 beyitlik 10. bölümünde 142-150. beyitleri, 22 beyitlik 12. bölümünde 131-141. beyitleri, 28 beyitlik 14. bölümünde 543-557. beyitleri, 14 beyitlik 15. bölümünde 151-157. beyitleri, 18 beyitlik 16. bölümünde 463-472. beyitleri, 17 beyitlik 17. bölümünde 473-481. beyitleri, 24 beyitlik 18. bölümünde 482-494. beyitleri, 18 beyitlik 19. bölümünde 342-350. beyitleri, 17 beyitlik 20. bölümünde 434-442. beyitleri, 20 beyitlik 21. bölümünde 558-567. beyitleri, 17 beyitlik 22. bölümünde 227-235. beyitleri, 18 beyitlik 23. bölümünde 611-619. beyitleri, 18 beyitlik 24. bölümünde 598-610. beyitleri, 17 beyitlik 25. bölümünde 508-516. beyitleri, 23 beyitlik 26. bölümünde 495-507. beyitleri, 33 beyitlik 27. bölümünde 568-586. beyitleri, 26 beyitlik 28. bölümünde 245-257. beyitleri, 28 beyitlik 29. bölümünde Tuhfe’nin 319-332. beyitleri tazmin edilmiştir.

Eserin 38 beyitlik 3. bölümünde Nuhbe’nin 185-203. beyitleri, 16 beyitlik 5. bölümünde 939-946. beyitleri, 24 beyitlik 7. bölümünde 235-246. beyitleri, 25 beyitlik 9. bölümünde 455-467. beyitleri, 30 beyitlik 11. bölümünde 1152-1166. beyitleri, 24 beyitlik 13. bölümünde 690-701. beyitleri, 24 beyitlik 31. bölümünde 1335-1347. beyitleri tazmin edilmiştir. Eserin 30. bölümü “tahmis-i mutarraf” başlığını taşımaktadır. Lebîb, bu bölümde Nuhbe’nin 1167-1181. beyitlerini alıp her beytin arasına üçer mısra eklemek suretiyle "taştir" yapmıştır. Bölüm 14 bentten oluşmaktadır.

Lebîb, eserinde Arapça ve Farsça kelimelerin Türkçede hangi manalarda kullanıldığını vermek yerine tazmin ettiği mısraları anlam olarak tamamlayacak, o mısraya söz ve hayal olarak münasip düşecek eklemeler yapmıştır. Eklenen mısralar divan şiiri geleneğine uygun söyleyişlerden oluşmaktadır.

Eser, 9 Zilkade 1263/19 Ekim 1847’de Takvimhane-i Âmire matbaasında basılmıştır. 55 varak olup toplam 733 beyitten oluşmaktadır. Tuncay Öztürk (2012) eseri kısa bir inceleme ile yayımlamıştır.

Şairin biyografisi için bk. "Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/lebib-mehmed-lebib-efendi-istanbullu

Eserden Örnekler


(Eserin 15. bölümünden alınmıştır. Lebîb’in Tuhfe-i Vehbî’den tazmin ettiği mısralar italik gösterilmiştir.)

Âb-yâr oldı suvarıcı susuzdur bî-âb

Teşne-i ʻaşkıñ ider çeşme-i laʻlin sîr-âb

Dîdeden dökdiğim eşk-i ter ile sînemdir

Su akup toldığı yer dahı sitahr u gûl-âb


Hak kuşı murg-ı şeb-âvîz ayağından asılur

Subha dek yâ Hak [u] yâ Hak diyerekden yab yab

Âfitâb-ı ruhunuñ pertevin inkâr iden

Yarasa şeb-pere yıldız böceğidir şeb-tâb


Giceden kalma şebîne gicelik oldı şebî

Mâlihulyâ ile yat yoğ-ise hâzır esvâb

Taldığım bahr-i tefekkürde işitdim didiler

Uykunun evveli maʻnâsına olmış ser-i hâb


Reh-revân yolcılara dindi dü-esbe ulağa

Âşıkân eyler iken kûy-ı dilârâya şitâb

Daʻvet-i hazret-i dildâra gönül hâzırdır

Yaʻnî ayağı üzengide dimek pâ-be-rikâb


Nâ-bedîd oldı belürsiz yok olandır nâ-bûd

Hüner erbâbına ihsân u kerem bi’l-îcâb

Kâm-res olanı erbâb-ı hünerden şâyed

Bulunur ise de pek az bulunandır nâ-yâb


Marğazan dindi mezâr adına hem gûristân

Cümleye rahmet ide hazret-i Rabbü’l-erbâb

Mağfiret itmese Hak müşkil olur iş gerçi

Kubbe yapılmış olan türbeye dirler gûrâb


Eyü söz cümlesi de diñle çevirme yüzini

O rivâyet ki bize eyledi âl ü ashâb

Mesnevîde didiği hazret-i Mevlânânın

Hemegî nîk sohan gûş kon u rûy metâb (Lebîb 1289: 26-27).

Kaynakça


Kılıç, Atabey (2009). “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Vehbî (Metin)”. Turkish Studies  2 (2): 410-475.

Lebîb Efendi (1263/1847). Nuhbe ve Tuhfe Tazmînâtı. İstanbul: Takvimhane-i Âmire Matbaası.

Öz, Yusuf (1997). “Tuhfe-i Vehbî Şerhleri”. İlmî  Araştırmalar.  (5): 219-232.

Öztürk, Tuncay (2012). “Lebîb Mehmed Efendi’nin Tuhfe ve Nuhbe’ye Tazmînâtı”. CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi. 10 (1):  197-220.

Yurtseven, Necmettin (2003). Türk Edebiyatında Arapça-Türkçe Manzum Lügatlar ve Sünbülzade Vehbi’nin Nuhbe’si. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Atıf Bilgileri


Kaplan, Hasan. "NUHBE VE TUHFE TAZMÎNÂTI (LEBÎB)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nuhbe-ve-tuhfe-tazminati-lebib. [Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Prof. Dr. Mehtap Erdoğan Taş
Görüntüle
2 KITA'ÂT-I NA'T-I ŞERÎF-İ HAZRET-İ RİSÂLET-PENÂHÎ (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
3 MERSİYE-İ LEBÎB (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
4 NA'T-I ŞERÎF-İ HAZRET-İ NEBÎ VE MENKABET-İ ÇEHÂR-YÂR (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
5 SIHHAT Ü MARAZ TERCÜMESİ (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Prof. Dr. Mücahit Kaçar
Görüntüle
6 SOKAKLARIN TATHÎR VE TANZÎMİNE DÂ'İR RİSÂLE (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Akın ZENGİN
Görüntüle
7 ŞERH-İ LÂMİYYETÜ’L-ACEM (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hamza KOÇ
Görüntüle
8 TUHFE ŞERHİ MÜNTAHAB-I LEBÎB (LEBÎB) Lebîb, Mehmed Lebîb Efendi, İstanbullu Doç. Dr. Hasan Kaplan
Görüntüle
9 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
10 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
11 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
12 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
13 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
14 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
15 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
16 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
17 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
18 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle