NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)
Çağatayca manzum sözlük
Kelimetullâh Hâce Pâdişâh (d. ?/? - ö. ?/?)

ISBN: 978-9944-237-87-1


19. yüzyılda Kelimetullâh Hâce Pâdişâh tarafından kaleme alınan Çağatayca-Farsça manzum sözlük. Babürlü Hanedanı şehzadelerinden Mirza Kutbuddîn’in isteği eserine yazılan ve 274 beyitten oluşan eser, Çağatayca sahasının nisâb türündeki manzum sözlükleri arasında yerini alır. Sözcük sayısı bakımından oldukça zengin olan eserde yaklaşık 1200 Türkçe sözcükle birlikte 20 kadar ekin Farsça karşılıkları gösterilmiştir. Bu Türkçe dil malzemesi, Oğuzcaya ait yaklaşık 30-40 sözcük ve ek yapısını da içermektedir. Eserde bazı sözcüklerin çeşitli ağızlara ait varyantları ve eş anlamlıları bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı sözcüklerin ses değişimine uğramış biçimleri de görülebilmektedir.  

Eserin tek nüshası British Library’de, Or. 404 numaralı bir mecmuanın içindedir. Eser, farklı aruz kalıplarına veya kafiye düzenine göre 9 bölüme ayrılmıştır. Farklı başlıklarla adlandırılan bu bölümlerde beyit sayıları da değişiklik göstermektedir. Besmeleyle başlayan eserde hamdele ve salvele bölümünden sonra yazarın kendisini tanıttığı ve eserin yazılış amacını Farsça olarak açıkladığı bölüme geçilmiştir. Buna göre “Hâce Pâdişah” olarak tanındığını dile getiren yazar, Şehzade Sultan Mirzâ Kutbuddîn’in talebi üzerine eseri kaleme aldığını ve onun adına uygun olarak esere ad verdiğini ifade eder. Ayrıca yazar eserini oluştururken Türkçe konuşanlardan ve Türkçe kitaplardan faydalandığını da belirtir. Giriş bölümündeki bilgilerden ve nisâb türü eserlerin işlevinden hareketle Nisâb-ı Kutbiyye’nin Mirzâ Kutbiddîn ve ailesi için yazdırıldığı düşünülebilir.

Eserin bölümlerinde herhangi bir anlam ve yapı sınıflandırması yapılmamış; sadece altıncı bölümde, başlığında da belirtildiği üzere, çoğunlukla suda yaşayan hayvanlarla ilgili sözcüklere yer verilmiştir. Bazı beyitlerde anlam bakımından birbiriyle ilişkili olan sözcükler bir aradadır. Bazı beyitlerde ise eş anlamlı ve eş sesli sözcüklerin bir arada kullanımı dikkat çeker. Eserin içeriğinde çoğunlukla Çağatayca sözcükler ve yapılar bulunmakla birlikte az sayıda Oğuzca sözcük ve yapı da yer almaktadır. Birkaç Türkçe sözcüğün Farsça karşılığının yanında Arapça karşılığı verilmiştir. Bazı Farsça sözcüklerin ise Hindistan’da kullanıldığı söyleyiş biçimiyle esere aktarıldığı görülmüştür. Ketebe kaydında eserin tamamlanma tarihi 1253/1837 olarak verilmiştir.  

Eserin söz varlığını büyük oranda insana ve topluma ait unsurlarla ilgili olan isim soylu sözcükler oluşturmaktadır. Ayrıca eserde sıfat, zarf ve zamir yapılarının yanı sıra önemli ölçüde fiil ve sınırlı sayıda edat da bulunmaktadır.  

Kaleme alınış tarihi bakımından güncel ve yeni olan eser Klasik Doğu Türkçesi çalışmaları ve manzum sözlük araştırmaları için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşır (Kaya 2020: 265). Fikret Turan eseri 2019’da tıpkıbasımıyla yayımlayarak tanıtmıştır (Turan 2019b). Yasin Kaya tarafından söz konusu yayın üzerine bir tanıtım yazısı yazılarak eserin yazılış amacı konusunda bir değerlendirme yapılmıştır (Kaya 2020). Bunların dışında Turan’ın “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler” ve “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair” başlıklı iki makalesinde Nisâb-ı Kutbiyye’nin de örnek metin olarak seçildiği görülmüştür (Turan 2017, 2019a).

Eserden Örnekler


Kıtʿa-yı şeşum der bahr-i remel der-beyân-i deryâ u cânverân-ı deryâ u gayruh ber deh beyt

ülpenek taklîd bâşed [u] engit surhâbdûr
ger nedânî su tegirmen âsiyâ-yı âbdur

hest teniz nâm-ı deryâ say şud bahr-ı muhît
taşbaka sengpoşt ekrem çi gîrdâbdur

yelsak est bâdbân u baslık lenger boved
şud ilenkeç nâm-ı herçeng suça mevc-ı âbdur

kime râ keştî bedân u kimeçi mellâh gîr
su bedânî nâm-i âb u kak çi tâlâbdur

pes balık şud nâm-ı mâhî lüy nâm-ı neheng
hest çümtük gota u terin çi garkâbdûr

suçı bâşed âb-bâz u gûk kurbaka boved
hem karak âmed kenâr arıg çi cûy-ı âbdur

bâz-gû külek [çi] tûfân hem şölük bâşed zelû
kerz ördek bâz porsend gû ki murg-ı âbdur

baka baga baha her si nîz midân seng-poşt
susız u susak u susun teşne u bî-âbdur

burçuk u dolana jâle şud bozug vîrân harâb
ger nedâni çist tansuk nâdir u kemyâbdur

hest arıg pâk u dîger inçü mirvârid dân
setük est mercân yaraguçıt kâvâbdur (Turan 2019b: 59-60).

Kaynakça


Kaya, Yasin (2020). “Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye”. Dil Araştırmaları Dergisi, 14 (27): 260-265.

Turan, Fikret. (2017). “Hindistan’da Yazılmış Çağatayca Sözlüklerde At ve Atçılığa Dair Kelimeler”. Prof. Dr. Nuri Yüce Armağanı. (ed. Ali Akar) Ankara: Günce Yayınları. 286-303.

Turan, Fikret (2019a). “Hindistan Babürlü Devletinde Yazılan Çağatayca Sözlüklerde Devlet Yönetimi ve Askeri Teşkilatla İlgili Kelimelere Dair”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, LIX/1: 203-220.

Turan, Fikret (2019b). Kelimetullâh Hâce Pâdişâh, Çağatayca Manzum Sözlük Nisâb-ı Kutbiyye, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Atıf Bilgileri


Kaya, Yasin. "NİSÂB-I KUTBİYYE (KELİMETULLÂH HÂCE PÂDİŞÂH)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/nisab-i-kutbiyye-kelimetullah-hace-padisah. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Feridun Tekin
Görüntüle
2 HEFT PEYKER TERCÜMESİ (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Vüsale MUSALI
Görüntüle
3 GÜLİSTÂN  TERCÜMESİ (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Vüsale MUSALI
Görüntüle
4 TERCÜME-İ TEZKİRE-İ MUKÎMHÂNÎ (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Vüsale MUSALI
Görüntüle
5 YÛSUF VE ZÜLEYHÂ TERCÜMESİ (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Vüsale MUSALI
Görüntüle
6 ŞÂH U GEDÂ TERCÜMESİ (ÂGEHÎ) Âgehî, Muhammed Rıza Prof. Dr. Vüsale MUSALI
Görüntüle
7 SA‘ÂDETÜ’L-İKBÂL (AVAZ OTAR) Avaz, Avaz Otar Dr. Duygu Koca
Görüntüle
8 DÎVÂN (EMÎN) Emîn, Molla Ali Binni Molla Emîn Prof. Dr. Adem Öger
Görüntüle
9 DİVAN (EMÎR) Emîr, Ömer Han Prof. Dr. Mustafa Tanç
Görüntüle
10 KÜLLİYÂT-I GARÎBÎ (GARÎBÎ) Garîbî, Huşal Doç. Dr. Fatih Bakırcı
Görüntüle