Süleyman Şâdî’nin, 1853-1856 Osmanlı ile Rusya arasındaki Kırım Savaşı esnasında 1271/1855 yılında Kars’ın Rus işgaline uğradığı dönemde gelişen olayları anlattığı eseri. Eserde savaşın başlangıcı, Kars direnişi, şehrin açlıktan ve yokluktan dolayı Rusya'ya teslim edilmesi, yapılan barış anlaşması sonunda da Sivastopol’ün Ruslara verilmesi ve Kars’ın geri alınması gibi olaylar işlenmiştir.

Eserin yazım yılı, Şâdî’nin iki farklı Farsça tarih şiiriyle belirtilmiş olup 1273/1856 yılını göstermektedir. Ancak savaşın başladığı 1271/1855 yılına ait olaylar ile savaşın bitimi en ince ayrıntısına kadar işlenmiştir. Özellikle savaşın başlangıcı ve halk arasındaki karşılığı, Kanlı Tabya ve Tahmas Tabyası mücadeleleriyle zafer bulan halkın ve ordunun duruşu her yönüyle takdire şayan bir şekilde aktarılmıştır. Savaştaki işgal kaynaklı olarak başlayan kıtlık ve gıdaya ulaşma zorluğundan dolayı şehrin Rusya’ya teslim edilmesi acıklı kelimelerle sunulmuştur. Eserde birçok şahıs adı geçmekte olup bunlar hakkında methiyeler yazılmıştır. Ayrıca savaşın gerçekleştiği süreçteki tarihleri belirten metinler de bulunmaktadır. Bunun yanı sıra farklı nazım şekilleri ile dua ve serzenişlere yer verildiği görülmektedir.

Eserde iki farklı manzumede Sultan Abdülmecid, dönemin sadrazamı, ordu komutanı ile Şeyhülislam ve devlet erkânının övgüsüne yer verilmiştir. Bununla birlikte Ali Paşa, Karsa atanan kaymakam ve Kars mutasarrıfı adına kaleme alınmış methiye özelliği barındıran övgüler yer alır. Muzaffernâme, 26 başlık kullanılarak kurulmuş toplam 296 beyit ve bir dizeden müteşekkil (593 mısralık) olup ağırlıklı olarak mesnevi nazım şekli ile yazılan bir metindir. Klâsik bir mesnevi bölümlerinin birçoğunu taşıyan eser besmele başlığıyla sunulan bir tevhit ile başlar. Genel anlatım Türkçe olmakla birlikte eserde tamamı Farsça manzumeler ile Arapça ve Farsça mülemma şiirlerin varlığı görülür. Metnin ana gövdesini oluşturan kısımlar, aruzun “mefâîlün mefâîlün feûlün” kalıbıyla yazılmıştır. Sultan Abdülmecid’in övgüsünün yapıldığı mesnevi (58a) nazım şekli ile yazılan bir bölümdeki 9 beyitlik Farsça manzumede aruzun “fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbının kullanıldığı görülmektedir. Ana metni anlatan bazı kısımlarda başka nazım şekilleri ve aruz kalıpları söz konusudur. Bunun yanı sıra Muzaffernâme’de mesnevi dışında farklı nazım şekillerinde kaleme alınmış altı (6) manzume vardır. Bunlar; iki (2) gazel/kaside, bir (1) kıt'a, bir (1) murabba, bir (1) muhammes; bir (1) de müseddestir.

Gazellerden/Kasidelerden ilki, Farsça olup Hz. Peygamber için kaleme alınmış bir na'ttır (48a). İlgili şiir 5 beyitten müteşekkildir. Aruzun “mefûlü mefâilü mefâilü feûlün” kalıbı ile yazılmıştır. Diğeri ise Kars’ın muhasara altına alınmasını konu edinen 6 beyitlik bir metindir. Kıt'a nazım biçiminde yazılan metin ise (54b-55a) bir tarih manzumesi olup 1272/1885 yılında yapılan kanlı muharebeleri anlatmaktadır. Aruzun “fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbı ile yazılmıştır. Murabba 6 bent olup aruzun “fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbıyla yazılmış (52b-53a) mütekerrir bir manzumedir. Muhammes 7 bent olup aruzun “feilâtün feilâtün feilâtün feilün” kalıbıyla yazılmıştır. Bu manzumenin mütekerrir dizesi Arapça, diğer dizeleri ise Farsçadır. (49b-50). Müseddes ise 3 bent olup (58b) aruzun “mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün” kalıbıyla yazılmıştır.

Eserin kısa özeti şöyledir: Rusya, 1271/1855 yılının Ramazan bayramı sabahında herkes bayramlaşmada iken Karadağ yönünden bir saldırı başlatır. Halk bunun karşısında cephelere koşar. Süvari birliklerinin saldırısı ile devam eden sert çatışmalar yaşanır. Kanlı Tabya saldırısında düşman püskürtülür, 1272 yılı Muharrem ayında (Eylül/Ekim 1885) Tahmas Tabyasına saldırı düzenleyen Rusya burada da umduğunu bulamaz. Zaferle sonuçlanan bir muharebe yapılır. Ancak düşman şehri işgal ettiğinden dolayı yollar kapanmış, gıda sıkıntısı baş göstermiştir. Şehrin binaları yıkılmış, her taraf ateşe verilmiştir. Halkın savaşacak gücü kalmamış, orduya takviye ve yardımcı destek gelememiştir. Altı aylık bir savunma sonrasında zorunluluk gereği Kars kalesi Ruslara teslim edilmiştir. Ancak barış görüşmeleri neticesinde Sivastopol karşılığında Kars geri alınmıştır. Buruk bir sevinçle halk özgürlüğüne geri kavuşmuştur. Öncesinde kaymakam ardından da atanan mutasarrıf şehri yeniden inşa etmiştir.

Eserin müellifi için bk. “Şâdî, Süleymân”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sadi-suleyman