MÜŞKİL-GÜŞÂ (İLÂHÎ)
şerh
İlâhî (d. ?/? - ö. 1480’den sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Dede Ömer Rûşenî’nin Divan’ında musammatlar kısmında bulunan (Tavukçu 2005: 207-210, Aydemir 1990: 249-254) ve beş bentten oluşan tasavvufi şiirin şerhi. Bu eserin varlığına ilk defa Sadık Yazar tarafından dikkat çekilmiştir (Yazar 2011: 650-652). Tek nüshası bulunan eser, Manisa İl Halk Kütüphanesi 2955/6 numarada kayıtlı bir mecmuada 114b-152b varakları arasında bulunmaktadır (Ateş 2017: 2; Uyan 2016: 19).

Eserin müellifi ise hakkında kaynaklarda bilgi bulunamayan İlâhî mahlaslı şârih bir şairdir (Kaplan 2020: 634-636). Mensur ve manzum karışık bir halde yazılmış olan bu şerhte klasik tertip hususiyeti olan besmele, hamdele ve salvele takip edildikten sonra “ammâ bâ’d” denilerek Dede Ömer Rûşenî’den bahsedilmiş ve ona övgü ile duada bulunulmuştur. Ardından, müellif kendisinden ve eserin sebeb-i telifinden bahsederek şiiri açıklamaya başlamıştır. Daha sonra, sırasıyla beyitler hem manzum hem de mensur olarak şerh edilmiştir. Hatime bölümünde, müellif eserinin adını Müşkil-güşâ koyduğunu belirtmiştir. Ayrıca “zevk-i hilm” ibaresiyle 884/1479-1480 tarihini düşmüş ve dua ederek eserini nihayete erdirmiştir (Ateş 2017: 24-103, Uyan 2016: 38-124). İlâhî’nin bu eseri şu anki bilgilerimize göre Anadolu sahasında Türkçe bir şiire Türkçe olarak yazılmış ilk şiir şerhlerinden biri konumundadır (Kaplan 2020: 636).

Eser, yüksek lisans tezi olarak çalışılmış (Uyan 2015, Ateş 2017) ve kitap halinde neşredilmiştir (Uyan 2016).

Müellifin biyografisi için bk. “İlâhî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ilahi-divan-sairi-sarih

Eserden Örnekler


Mine't-tercî'

Re's-i kelb üstine kılıcı namâz

Cerv ile eylemeyüp ikrâhı

“Re's-i kelb” lügat-i müşterekdür, bildireyüm ana kim gerekdür. Zâhiren bir ma'nîsi ey ehl-i me’âlî, علم لعلم عالى ya'nî uca daga 'Arab dilince re's-i kelb dirlermiş ve murâd andan niyet-i a'lâ vü himmet-i vâlâdur. Zîrâ ki riyâzet ü ibâdetlerinde ve Hakka tâ'at ü itâ'atlerinde niyyet-i hâlisleri “li-vechi'llâh”dur. Bilür bu vechi ol kim âgâhdur ya'nî ümîd-i cennet ü bîm-i dûzahdan degül, çün Hakka sıdk ile baglamışlardur gönül. Anunçün Hazret-i Seyyid-i Kâinât ve hulâsa-i mevcûdât Muhammed Mustafa 'aleyhi's-salâtü ves-selâm bu hadîsi söyleyüpdür ve niyyet-i sâdıkı beyân eyleyüpdür نية المؤمن خير من عمله ve انماالاعمال بالنيات

Nazm

Ya'nî ‘amelde bûy-i riyâ vardur ey âhî

Niyyetse yoh durur bu sana söylerüm dahi

Çün Hakdan özge niyyetüne gelmedi senün

Kurbet bisât üzre ola cây ü meskenün (Ateş 2017: 33-34)

Kaynakça


Ateş, Canan (2017). Dede Ömer Rûşenî’nin Bir Şiirinin Şerhi: Müşkil-Güşâ (Metin-İnceleme). Yüksek Lisans Tezi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi.

Aydemir, Semra (1990). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.

Kaplan, Büşra (2015). Rûşenî-nâme: Şerh-i Ebyât-ı Rûşenî (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Kaplan, Büşra (2020). “15. Yüzyılda Bir Şair ve Şârih: İlâhî ve İki Eseri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (60/2): 629-644.

Tavukçu, Orhan Kemal (2005). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Erzurum.

Uyan, Ömer (2015). Ömer Rûşenî’nin Bir Tercî’-Bendi'nin Şerhi: Müşkil-Güşâ, İnceleme - Açıklamalı Metin - Tasavvufî Kavramlar Sözlüğü. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi.

Uyan, Ömer (2016). Müşkil-güşâ (İnceleme-Açıklamalı Metin). İstanbul: Kitabevi Yay.

Yazar, Sadık (2011). Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Atıf Bilgileri


Kaplan, Büşra. "MÜŞKİL-GÜŞÂ (İLÂHÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muskil-gusa-ilahi. [Erişim Tarihi: 20 Ağustos 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 RȖŞENÎ-NÂME / ŞERH-İ EBYÂT-I DEDE ÖMER RÛŞENÎ (İLÂHÎ) İlâhî Dr. Öğr. Üyesi Büşra Kaplan
Görüntüle
2 VAHDET-NÂME (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Prof. Dr. Mehmet Sarı
Görüntüle
3 GARÎB-NÂME (ÂŞIK) Âşık Paşa, Âşık Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
4 U’CÛBETÜ'L-GARÂYİB FÎ NAZMİ’L-CEVÂHİRİ’L-ACÂYİB (BAHÂ) Bahâ, Bahâeddîn ibn Abdurrahmân-ı Magalkaravî Prof. Dr. Mustafa Arslan
Görüntüle
5 KISSA-İ İSKENDER (HAMZAVÎ) Hamzavî Dr. Öğr. Üyesi Munise KOÇ
Görüntüle
6 BAHRÜ'L-HAKÂYIK (HATÎBOĞLU) Hatîboğlu Prof. Dr. Vahit Türk
Görüntüle
7 GÜLZÂR-I MA’NEVÎ / GÜLZÂR / DÎVÂN-I GÜLZÂR / KİTÂB-I GÜLZÂR (İBRÂHÎM TENNÛRÎ) İbrâhîm Tennûrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
8 GÜLŞEN-İ NİYÂZ (İBRÂHÎM TENNÛRÎ ?) İbrâhîm Tennûrî Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
9 [DÎVÂNÇE] (ÂŞIK) İbrâhîm Tennûrî Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
10 DÂSTÂN-I SÂHİB-KIRÂN (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu
Görüntüle
11 DÂSTÂN-I DUHTER HİKÂYE-İ YAHUDÎ (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu
Görüntüle