Azerbaycan şairlerinden Hacı Mehdî Şukuhî’nin akıl ve aşk konularını incelediği alegorik mesnevisi. 513 beyitlik bu mesnevi aruzun “mefʼûlü mefâ’îlün fe’ûlün” kalıbıyla yazılmıştır. Eserde aşk; hür yaşamı ve yaratıcılığı temsil ederken, akıl da güç ve hakimiyeti sembolize eder. Mesnevi, klasik mesnevilerden farklı olarak tevhid, na’t, münacat ve methiye bölümlerini içermez. Müellif, konuya doğrudan bir giriş yaparak başlar. Eserde münazara tarzı, mektuplaşma ile gerçekleştirilir. İlk mektubu Akıl yazdırır. Akl’ın mekubuna cevaben Aşk da mektup yazdırır. Her iki mektup da Allah’a övgüyle başlar. Eserde tek övgü yerleri bu mektupların baş kısmındaki Allah’a yapılan övgülerdir. Mektuplaşmalar çözüm olamayınca savaş başlar. Mektuplaşma bölümündeki ifadeler lirik ve coşkunluk yönünden savaşı Aşk ordusu kazanır (Şehitoğlu 2022: 1806).

Eserdeki olaylar Aşk ve Akl’ın çevresinde şekillenir. Bu ikisi dışında Dil, Hüsn, Ruh, Ermenistan Valisi, Nefs, Ermenistan Valisinin Kızı, Sabr, Nazar, Nağme, Hayal, Naz, Mihr, Rehdar, Gayret, Cünun, Ân diğer şahıslardır. Eserde filozoflar (Platon), şairler (Mevlana Celaleddin-i Rûmî ve Nizamî), peygamberler (Musa ve Yusuf), tarihî şahsiyetler (Nadir Şah, Mervan ve Mustasım), mitojojik şahsiyetler (Cem) de vardır.

Eserde mesnevi nazım şeklinin dışında 4 tane gazel nazım şekliyle yazılmış şiir vardır. Bu şiirler mesnevilere nazaran daha lirik bir şekilde söylenmiştir. Mesnevilerle aynı aruz kalıbıyla yazılan gazeller toplamda 29 beyittir.

Eser, Azerbaycan lehçesi dil özelliklerini gösterir. Arapça ve Farsça kelimeler, ikili üçlü terkipler sıklıkla kullanılmıştır. Ahenk; yarım, tam ve zengin kafiye ile sağlanmıştır. Redif kullanımındaysa Türkçe kelimeler tercih edilmiştir. Aruz vezniyle yazılan eserde imaleden kaynaklı vezin hataları bulunmaktadır. Şair, Türkçe kelimeleri aruz kalıbına uyarlayabilmek için bazı yerlerde kelimelerde ciddi değişiklik yapmaktan çekinmemiştir.

Farklı yüzyıllarda divan edebiyatı şairlerince çeşitli münazaralar kaleme alınmış ancak kahramanları akıl ve aşk olan bilinen tek münazara Münâzara-i Akl u Aşk adlı eserdir (Şehitoğlu 2022: 1806).

Eserin yazılış tarihi ile ilgili metinde bir bilgi bulunmamaktadır. 1887’de Tebriz’de basılan eser ayrıca 1393/1973 yılında yayımlanmış olan Külliyat-ı Hac Mirzâ Mehdî Şükûhî adlı eserin 213-241. sayfaları arasında yer almaktadır. Eserin İran’da Arap harfleriyle baskısı yapılmıştır.

İhsan Şehitoğlu’nun yazdığı Şukûhî’nin Münâzara-i Akl u Aşk Mesnevîsi makalesi eserle ilgili başvurulabilecek en önemli kaynaklar arasındadır.

Şairin biyografisi için bk. “Şükûhî, Hacı Mehdi ”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sukuhi-haci-mehdi