Ahmet Mithat Efendi gibi dönem kadınının gelenekten kopmadan modernleşmesini isteyen Avanzâde Mehmed Süleyman’ın Avrupa’da çeşitli alanlarda ve meslek dallarında başarılı olmuş meşhur kadınları tanıtmak ve bu bağlamda Osmanlı Türk kadınına yol gösterici olmak amacıyla kaleme aldığı 1311/1894 tarihli tercüme-i hâl/biyografi.

Yazar, bu eser için aslında Meşhur Kadınlar ismini düşündüğünü, ancak birtakım sebeplerden dolayı Muharrir Kadınlar adıyla yayınladığını belirtir. Eser, müellifin adını ve 6 Mayıs 1310 tarihini taşıyan ‘İfade’ bölümüyle başlar. Bu önsözde yazar Avrupa medeni toplumları içinde son senelerde kadının etkinliği ve öneminin artmış olduğu bilgisini verir. Kadın, ev işleri ve çocuk bakmak gibi birkaç sınırlı işle sorumlu; bazı işler yalnızca erkeklere mahsus ve kadınlar bunlardan mahrum bilinirken artık ilim ve fende yeterlik kazanmalarıyla kadın mühendisler, tabipler ve avukatların ortaya çıktığını, üstelik bunların yeteneklerini göstererek kendilerini ispatladıklarını söyler. Toplum hayatında kadının genişleyen konumunu aktarır ve Avrupa’da bir iki meslek dışında kadının varlık göstermediği neredeyse hiçbir alan olmadığına dikkat çeker. Artık kadınlar da günlük gazetelerde çalışmakta ve yazdıklarıyla bir diplomatı hiddetlendirecek kadar etkili olabilmektedir. Yazar, bu bölümde eseri yazmaktaki amacını da açıklar. Sadece yazarlık değil, tıp, aktrislik, gemicilik, avukatlık gibi çeşitli mesleklerde başarı gösteren ve ün kazanan ilim sahibi kadınları Osmanlı okurlarına tanıtmak istediğini belirtir. Bu önsözde eserin düzeni, meydana getirilişi ve seçilen isimlerde hangi kıstasların temele alındığı bilgisi de verilir.

"Malumat-ı Tarihiye - Fen Edebiyat ve Nisvan" bölümünde yazar, 1894 yılında Fransa’da düzenlenen bir konferansta, kadınların fen ve edebiyat alanlarında çalışma yapmaları üzerine sürdürülen fikir tartışmalarından faydalı dersler çıkarabileceğimizi söyler ve fikirlerini paylaşır. Konferansta, roman ve hikâye okumaya sırf eğlence ve hoşça vakit geçirme amaçlı yaklaşılması eleştirilmiş, kadınların fenle meşgul olmalarında bir sakınca olmadığı vurgulanmıştır. Avanzâde Mehmet Süleyman, kadınların fen bilimlerine olan ilgilerini ve bu alandaki meşguliyetlerini Hypatia’nın hikâyesine kadar götürerek eski dönemlerden örnekler vererek anlatır. Ardından Osmanlı kadınına yönelir ve bu konuda yazılmış birkaç eser olduğunu, karşılaşacağı zorlukları da dikkate alarak Osmanlı muharrirelerinden bahsi başka bir cilde ertelediğini söyler.

"Muharrir Kadınlar" eserin asıl kısmını oluşturur ve bu bölümde 21 meşhur kadının biyografisine yer verilir. Bunlar; Carmen Sylva (Karmen Silva)- yazar, Wilhelm Hamburg (Vilhelmin Heimburg)- yazar, Henry Gravil (Henry Grevil)-hikâyeci, Marian de Bove- yazar, Madam Rişar- tiyatrocu, musikişinas; Madame Severin (Madam Severin)- muharrir, şair, filozof; Augusta Holmes (Agusto Holmes)- şair, musikişinas; Louise Abbema (Luviz Abeme)- ressam, Kontes de Martel de Janville (Kontes dö Martel dö Janvil)- yazar, Madam Madeleine Brès (Madam Madelin Bres)- doktor, Adelina Patti- opera sanatçısı, Madam Mörösenti (Madam Morosniti)- tiyatro oyuncusu, Madam Bertafon Zivetner- yazar, Madam de Routh (Madam dö Rot) - yazar, Amelie Polone - yazar, La Baron Estaf (La Baronne Estaf)- edip, Rose Delaunay (Roz Dolunay)- opera sanatçısı, Susan Reisenberg (Suzan Reyşanberg)- musikişinas, tiyatrocu; Juliet Konto- musikişinas, Madam Sarah Bernhardt (Madam Sara Bernar)- aktris, Marya Esterozi-aktris.

Her ismin hayatı ayrı bir bölüm olarak oluşturulmuş ve başlangıcına da bir resmi konulmuştur. Tanıtılan isimler; aileleri, evlilikleri, ilgi alanları, hangi ülke edebiyatına mensup oldukları, hangi türde eser verdikleri, meslekleri ve öne çıkan diğer özellikleriyle konu edilmiştir.

Eser, Avrupa’nın meşhur kadınlarını tanıttıktan sonra çeşitli yazılarla zenginleştirilmiştir. Bu yazılardan ilki, ‘Malumat-ı Tarihiye’dir. Yazar, bu başlık altında Newyorklu Mösyö Leon Mead’ın yazdığı Muhteri Kadınlar adlı eserinden bilgiler eşliğinde kadınların icatlarından örnekler sunar. Alet, edevat, sanayi ve yeni keşiflerin hemen hepsi erkeğe isnat olunsa ve kadınların hiçbir şeyin icadına muvaffak olamadıkları düşünülse de artık bu kabullerin değiştiğini söyler. Kadınların ürettikleri ve icat ettikleri pek çok şeyi örnekledikten sonra çalışkanlığını takdir etmek gerektiği vurgusu yapar. İkinci yazı, ‘Muharrir Kadınlara Dair Bir İstatistik’ adını taşır. Yazar bu başlıkta kadınlara ve kadınlardaki gelişmelere dair Avrupa gazetelerinde birtakım istatistikler yapıldığı ve yayınlandığından söz eder. Bir Fransız gazetesinde yayınlanan yazı işleriyle uğraşan kadınlara ilişkin farklı istatistikleri paylaşır. ‘Şuûnât-ı Müteferrika’ adlı üçüncü yazıda başyazarı ve yazı heyeti kadın doktorlardan oluşan bir tıp gazetesinden bahsedilir. Burada yayınlanan ve ilgiyle karşılanan bir yazıda; kadın doktorların yetiştirilmesi için bir okul açılacağı, kadınların bağışlarıyla ihtiyaç sahibi kadınların faydalanacağı hastaneler yapılacağı ve bu hastanelerdeki doktorların büyük bölümünün kadın olacağı bilgilerine yer verilir. ‘Malumat-ı Tarihiyeye Zeyl- Sanatkâr Kadınlar’ adlı dördüncü yazıda İzmir’de sadece kadınların katılacağı ve yarışacağı bir müsabaka yapılacağı haberi yer alır. ‘Tedkikat-ı Cedide’ adını taşıyan son yazıda kadınların ilim ve fenne duydukları arzu takdir edildikten sonra icatları ve insanlığa katkılarına dair örneklere yer verilir.

112 sayfadan oluşan eser, ilk kez 1311 yılında Kasbar Matbaasında basılmıştır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı’nın Osmanlıca Kitaplar Koleksiyonunda K4086 demirbaş numarasıyla, Seyfettin Özege Koleksiyonunda 0117969 demirbaş numarasıyla kayıtlıdır.

Yazarın biyografisi için bk. “Avanzâde Mehmet Süleyman”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mehmet-suleyman-avanzade