MİHR Ü MÂH (CEBRÎ)
alegorik mesnevi
Cebrî (d. ?/? - ö. 973/1566'dan sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Cebrî'nin Mihr (güneş), Mâh (ay)’ın aşkını anlatan alegorik mesnevisi. Mihr ü Mâh, aruzun fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün kalıbıyla kaleme alınmış olup 1954 beyitten oluşmaktadır (İçli 2015: 610).  Âşık Çelebî’nin Meşâirü’ş-Şuârâ’sında eserden bahseder (Kılıç 2010: 454). Tezkirede Cebrî’nin halen yaşadığına dair atıf olduğu için tezkirenin son yazım tarihi olan 1568 yılı öncesi Mihr ü Mâh’ı kaleme aldığı söylenebilir. Yazma eserdeki risalenin tamamlandığı ibaresinin (yk 65b) geçtiği bir dize  946/1539-1540 yıllarını vermektedir. Eserin ithaf edildiği kişilerin benzer isimlere sahip olan ve aynı dönemde yaşayan birçok kişinin (İçli 2015) varlığı ile dönemin padişahını tanıtımda net ifadelerin olmayışı gibi sebeplerden ötürü eserin yazım tarihi hakkında net bilgiye ulaşılamamaktadır.

Cebrî, Mihr ü Mâh'ın alegorisini açıklarken Mihr’in muhabbet, Mâh’ın yârin vech-i yâre işaret ettiğini ifade eder. Bu yönüyle Gelibolulu ÂlÎ’nin eserine benzemektedir. Ancak Cebrî’nin eserinde arayışta olan Âlî’nin mesnevisinin aksine Mihr’dir. Bununla birlikte her iki eser paralel konuları işlemektedir. Anlatı Samanyolu galaksisinin işleyişiyle oluşan doğa olayları ve gök cisimlerinin hareketlerini sembolik bir dille vermektedir. Her sembolik değerin, Klâsik Türk Edebiyatında gök cisimleri ve onlar etrafında oluşan mazmunlar bağlamında değerlendirildiği görülür. Bu değerlendirmelerin tümü bireysel gelişim ve değişim eksenli bir seyir izlemektedir. Eserde insanın mücadelesi ve bireysel tekâmülü Mihr ve Mâh bağlamında açıklanmıştır. Bu yönüyle bakıldığında eser Mihr ve Mâh’ın imgesel açılımıdır. Olay örgüsü tamamen zihinsel tasarım olan mekânlarda geçmektedir. Bu mekânlardan ikisi yeryüzünde bilinen yerler olmakla birlikte, buraların eserdeki görünümleri de tamamen semboliktir. Mihr’in Subh-ı Sadık’la Mâh arayışında ve ona kavuşması için çıktığı yolcuklarında uğrak alanları olan yerlerden birisi Mekke diğeri de Yesrib/Medine’dir. Bu mekânların simgesel mahiyet taşıdıkları Cebrî tarafından mesnevinin sonunda dile getirilmektedir. Buna göre Kâbe sevgiliye kavuşma, Yesrib ise gevher makamıdır. Bu bilgiler ışığında eserin, bireyin olgunlaşma süreci ve tasavvuftaki makamları da işlediği söylenebilir. Eserin sonunda Mihr’in uykudan uyanması, yaşadığı tecrübelerin rüyada olması ve Mâh’a kavuşması gibi anlatımlar, eserin görülen bir rüya olarak aktarımı veyahut böyle bir tasavvurla sunulduğuna işarettir. 

Eser; adı, alegorik olma ve bazı isimlerin aynı olması yönüyle Âlî'nin eseriyle benzerlik gösterir (Konu özeti için bk. Âlî'nin Mihr ü Mâh'ı). Eserin alegorisi ve tasavvufi bağlamda değerlendirilmesi ile bireyin olgunlaşma yolculuğu konusunda da her iki eserin birbirine çok benzediği söylenebilir. Ancak olayın akışı, aşıklardan arayışta bulunan isimlerin, Âli'de Mihr; Cebrî de Mâh olarak farklılık arz etmesi, engelleyici unsurların, Cebrî'de Hâle, Âlî'de Zerre'nin akıbetleri  ve vuslat gibi hususlar farklılık arz etmektedir. Cebrî'nin eserinde Hâle kazanım sağlarken, Âlî'de Zerre hatasından dolayı Mihr'den uzaklaştırılır. Âlî'de Mihr ve Mâh kavuşurken, Cebrî'de kavuşma gerçekleşmez; iki aşık ayrı ayrı yerlerde birbirlerine hasret bir şekilde yaşam sürerler. Bunun yanı sıra Cebrî'nin eserinin şahıs kadrosunun ve mekânların daha fazla olduğu görülmektedir. Ayrıca Mihr'in aşkını mektuplar ve elçiler vasıtasıyla iletmesi Âlî'nin eserinde olmayan motiflerdir.

Mesnevinin bilinen tek yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Türkçe yazmalar bölümünde bulunmaktadır (TY 11065, İbn 3685). Mesnevi üzerinde ilk olarak Ahmet İçli (2015) bir tanıtım, değerlendirme ve inceleme makalesi kaleme almıştır. Ardından Gülçin Tanrıbuyurdu mesneviyi yeni harflere aktarıp yayımlamıştır (2018).

Şairin biyografisi için bk. "Cebrî". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğühttp://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cebri

Eserden Örnekler


Bahr-ı nazmum revân kıl yâ Rab

Söz bedîin beyân kıl yâ Rab


Devr kıldukça Mihr-i âlem-tâb

Tuta günden güne şeref bu kitâb


Gün gibi rûşen eylegil fikrüm

Şevküm arta bülend ola zikrüm


Murg-ı cân bâl ü perrine ver fer

Evce pervâz urup açsun per


Şi'rümi lal-ı âbdâr eyle

Lafzını dürr-i tâbdâr eyle


Bedr ola mâh-tâb-ı mihr-i hilâl

Ermeye Mihr ü Mâha zerre zevâl


Sözlerüm kevkebini kıl rûşen

Tâliümde ola sözüm gülşen


Ebr-i gamdan güşâde kıl cânı

Dürr-i manînün ola dil kânı


Söyleyüp şevkle bir özge makâl

Ola gevherler ile mâl-â-mâl


Müşterî ola her bakan yüzine

Gün gibi görine cihân gözine


Şöhret-i şevkle tutup şehri

Her gören ide cânla mihri


Sala şevkile âleme pertev

Yaka dilde şerâr-ı sözi alev


Dile kuvvet virürse feyz-i İlâh

Şerh idem şehr içinde Mihrle Mâh


Dürr-i manînün eyleyin cem'in

Yaka şevk odı ile cân şem'in


Fikrüme yâ İlâhi ver kuvvet

Feyz-i elfâza zîver ü zînet


Âleme gün gibi olup meşhûr

Lem’a-i cânı eyleye pür-nûr


Yani kim râh-ı aşkı tarh idelüm

Kıssa-i Mihr ü Mâhı şerh idelüm


Aşkdur aşk kâyinâta sebeb

Aşkdur aşk şeh-cihâta sebeb


Sözlerüm sûz-nâk-ı pür-hâlet

Aşk fennine her sözüm âlet


Sözlerümden tolup cihâna tâk

Pür-nevâdur hevânla uşşâk (Cebrî 13a-14a)

Kaynakça


Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi Meşâirü’ş-Şu‘arâ. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.

Cebrî. Mihr ü Mâh. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar Nu:11065.

İçli, Ahmet (2015). “Cebrî’nin Mihr ü Mâh’ı”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9 (9): 605-617

Tanrıbuyurdu, Gülçin (hzl.)(2018). Cebrî Mihr ü Mâh. İstanbul: Kriter Yay.

Atıf Bilgileri


İÇLİ, Ahmet. "MİHR Ü MÂH (CEBRÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mihr-u-mah-cebri. [Erişim Tarihi: 03 Nisan 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 MEVLİD-i NEBÎ (CEBRÎ) Cebrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
2 DÎVÂN (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
Görüntüle
3 MÜNŞE’ÂT (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
Görüntüle
4 TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş
Görüntüle
5 KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Doç. Dr. Himmet BÜKE
Görüntüle
6 HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Görüntüle
7 ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlisî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Görüntüle
8 ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) Mesîhî, Îsâ Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
9 DÎVÂN (ŞÂMÎ) Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
10 HEFT PEYKER (ABDÎ) Abdî Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
Görüntüle
11 CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) Abdî Prof. Dr. Adnan Ince
Görüntüle