- Yazar Biyografisi (TEİS)
Cebrî - Madde Yazarı: Prof. Dr. Ahmet İÇLİ
- Eser Yazılış Tarihi:?/?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:16. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Mesnevi
- Yayın Tarihi:04/01/2022
MİHR Ü MÂH (CEBRÎ)
alegorik mesneviCebrî (d. ?/? - ö. 973/1566'dan sonra)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Cebrî'nin Mihr (güneş), Mâh (ay)’ın aşkını anlatan alegorik mesnevisi. Mihr ü Mâh, aruzun fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün kalıbıyla kaleme alınmış olup 1954 beyitten oluşmaktadır (İçli 2015: 610). Âşık Çelebî’nin Meşâirü’ş-Şuârâ’sında eserden bahseder (Kılıç 2010: 454). Tezkirede Cebrî’nin halen yaşadığına dair atıf olduğu için tezkirenin son yazım tarihi olan 1568 yılı öncesi Mihr ü Mâh’ı kaleme aldığı söylenebilir. Yazma eserdeki risalenin tamamlandığı ibaresinin (yk 65b) geçtiği bir dize 946/1539-1540 yıllarını vermektedir. Eserin ithaf edildiği kişilerin benzer isimlere sahip olan ve aynı dönemde yaşayan birçok kişinin (İçli 2015) varlığı ile dönemin padişahını tanıtımda net ifadelerin olmayışı gibi sebeplerden ötürü eserin yazım tarihi hakkında net bilgiye ulaşılamamaktadır.
Cebrî, Mihr ü Mâh'ın alegorisini açıklarken Mihr’in muhabbet, Mâh’ın yârin vech-i yâre işaret ettiğini ifade eder. Bu yönüyle Gelibolulu ÂlÎ’nin eserine benzemektedir. Ancak Cebrî’nin eserinde arayışta olan Âlî’nin mesnevisinin aksine Mihr’dir. Bununla birlikte her iki eser paralel konuları işlemektedir. Anlatı Samanyolu galaksisinin işleyişiyle oluşan doğa olayları ve gök cisimlerinin hareketlerini sembolik bir dille vermektedir. Her sembolik değerin, Klâsik Türk Edebiyatında gök cisimleri ve onlar etrafında oluşan mazmunlar bağlamında değerlendirildiği görülür. Bu değerlendirmelerin tümü bireysel gelişim ve değişim eksenli bir seyir izlemektedir. Eserde insanın mücadelesi ve bireysel tekâmülü Mihr ve Mâh bağlamında açıklanmıştır. Bu yönüyle bakıldığında eser Mihr ve Mâh’ın imgesel açılımıdır. Olay örgüsü tamamen zihinsel tasarım olan mekânlarda geçmektedir. Bu mekânlardan ikisi yeryüzünde bilinen yerler olmakla birlikte, buraların eserdeki görünümleri de tamamen semboliktir. Mihr’in Subh-ı Sadık’la Mâh arayışında ve ona kavuşması için çıktığı yolcuklarında uğrak alanları olan yerlerden birisi Mekke diğeri de Yesrib/Medine’dir. Bu mekânların simgesel mahiyet taşıdıkları Cebrî tarafından mesnevinin sonunda dile getirilmektedir. Buna göre Kâbe sevgiliye kavuşma, Yesrib ise gevher makamıdır. Bu bilgiler ışığında eserin, bireyin olgunlaşma süreci ve tasavvuftaki makamları da işlediği söylenebilir. Eserin sonunda Mihr’in uykudan uyanması, yaşadığı tecrübelerin rüyada olması ve Mâh’a kavuşması gibi anlatımlar, eserin görülen bir rüya olarak aktarımı veyahut böyle bir tasavvurla sunulduğuna işarettir.
Eser; adı, alegorik olma ve bazı isimlerin aynı olması yönüyle Âlî'nin eseriyle benzerlik gösterir (Konu özeti için bk. Âlî'nin Mihr ü Mâh'ı). Eserin alegorisi ve tasavvufi bağlamda değerlendirilmesi ile bireyin olgunlaşma yolculuğu konusunda da her iki eserin birbirine çok benzediği söylenebilir. Ancak olayın akışı, aşıklardan arayışta bulunan isimlerin, Âli'de Mihr; Cebrî de Mâh olarak farklılık arz etmesi, engelleyici unsurların, Cebrî'de Hâle, Âlî'de Zerre'nin akıbetleri ve vuslat gibi hususlar farklılık arz etmektedir. Cebrî'nin eserinde Hâle kazanım sağlarken, Âlî'de Zerre hatasından dolayı Mihr'den uzaklaştırılır. Âlî'de Mihr ve Mâh kavuşurken, Cebrî'de kavuşma gerçekleşmez; iki aşık ayrı ayrı yerlerde birbirlerine hasret bir şekilde yaşam sürerler. Bunun yanı sıra Cebrî'nin eserinin şahıs kadrosunun ve mekânların daha fazla olduğu görülmektedir. Ayrıca Mihr'in aşkını mektuplar ve elçiler vasıtasıyla iletmesi Âlî'nin eserinde olmayan motiflerdir.
Mesnevinin bilinen tek yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Türkçe yazmalar bölümünde bulunmaktadır (TY 11065, İbn 3685). Mesnevi üzerinde ilk olarak Ahmet İçli (2015) bir tanıtım, değerlendirme ve inceleme makalesi kaleme almıştır. Ardından Gülçin Tanrıbuyurdu mesneviyi yeni harflere aktarıp yayımlamıştır (2018).
Şairin biyografisi için bk. "Cebrî". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cebri
Eserden Örnekler
Bahr-ı nazmum revân kıl yâ Rab
Söz bedîin beyân kıl yâ Rab
Devr kıldukça Mihr-i âlem-tâb
Tuta günden güne şeref bu kitâb
Gün gibi rûşen eylegil fikrüm
Şevküm arta bülend ola zikrüm
Murg-ı cân bâl ü perrine ver fer
Evce pervâz urup açsun per
Şi'rümi lal-ı âbdâr eyle
Lafzını dürr-i tâbdâr eyle
Bedr ola mâh-tâb-ı mihr-i hilâl
Ermeye Mihr ü Mâha zerre zevâl
Sözlerüm kevkebini kıl rûşen
Tâliümde ola sözüm gülşen
Ebr-i gamdan güşâde kıl cânı
Dürr-i manînün ola dil kânı
Söyleyüp şevkle bir özge makâl
Ola gevherler ile mâl-â-mâl
Müşterî ola her bakan yüzine
Gün gibi görine cihân gözine
Şöhret-i şevkle tutup şehri
Her gören ide cânla mihri
Sala şevkile âleme pertev
Yaka dilde şerâr-ı sözi alev
Dile kuvvet virürse feyz-i İlâh
Şerh idem şehr içinde Mihrle Mâh
Dürr-i manînün eyleyin cem'in
Yaka şevk odı ile cân şem'in
Fikrüme yâ İlâhi ver kuvvet
Feyz-i elfâza zîver ü zînet
Âleme gün gibi olup meşhûr
Lem’a-i cânı eyleye pür-nûr
Yani kim râh-ı aşkı tarh idelüm
Kıssa-i Mihr ü Mâhı şerh idelüm
Aşkdur aşk kâyinâta sebeb
Aşkdur aşk şeh-cihâta sebeb
Sözlerüm sûz-nâk-ı pür-hâlet
Aşk fennine her sözüm âlet
Sözlerümden tolup cihâna tâk
Pür-nevâdur hevânla uşşâk (Cebrî 13a-14a)
Kaynakça
Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi Meşâirü’ş-Şu‘arâ. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.
Cebrî. Mihr ü Mâh. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar Nu:11065.
İçli, Ahmet (2015). “Cebrî’nin Mihr ü Mâh’ı”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9 (9): 605-617
Tanrıbuyurdu, Gülçin (hzl.)(2018). Cebrî Mihr ü Mâh. İstanbul: Kriter Yay.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | MEVLİD-i NEBÎ (CEBRÎ) | Cebrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
| 2 | DÎVÂN (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 3 | MÜNŞE’ÂT (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 4 | TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş |
Görüntüle | ||
| 5 | KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Doç. Dr. Himmet BÜKE |
Görüntüle | ||
| 6 | HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 7 | ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlisî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 8 | ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) | Mesîhî, Îsâ | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 9 | DÎVÂN (ŞÂMÎ) | Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 10 | HEFT PEYKER (ABDÎ) | Abdî | Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ |
Görüntüle | ||
| 11 | CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) | Abdî | Prof. Dr. Adnan Ince |
Görüntüle |