MENFA (AHMET MİTHAT EFENDİ)
hatıra
Ahmet Mithat Efendi (d. 1844- ö. 28 Aralık 1912)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Ahmet Mithat Efendi'nin Rodos sürgününe dair hatıralarından oluşan eseri. Yazar, Yeni Osmanlılar Cemiyetinin bir üyesi olmak ve onlarla beraber hükümet aleyhine çalışmak suçuyla Namık Kemal, Ebüzziya Tevfik, Menapirzade Nuri ve Bereketzade İsmail Hakkı’yla birlikte tutuklanarak sürgüne gönderilmiştir (6 Nisan 1873). Kendi ifadesiyle “üç sene iki ay müddet” kaldığı Rodos sürgününden İstanbul’a döndüğünde hatıralarını Menfa adıyla “cüz cüz” yayınlamaya başlar (1876-1877). Hatıralarında çocukluğunu İstanbul’da, gençliğini taşrada (Niş, Rusçuk, Sofya) geçirdiğini belirten Ahmet Mithat Efendi özellikle Niş Rüşdiyesi’nden mezun olduğu (1864/1865) zamandan Rodos’taki Medrese-i Süleymaniye’yi açtığı 1875 yılına kadarki hayat hikâyesini ayrıntılarıyla anlatır. Ancak Menfa yarım kalmış, tamamlanamamış bir hatıra kitabıdır.

Ahmet Mithat hatıralarında Niş’te ve Bağdat’ta tanıştığı kişilerin, fikrini, görgüsünü Batılı anlamda geliştirmeye yardımcı olduğunu, yazarlığına katkı sağladığını anlatırken bilhassa onların himayeleri, üzerindeki emekleri söz konusu olduğunda “teşekküründen acizim” diyerek minnettarlığını dile getirmeyi ihmal etmemiştir. Ağabeyi vasıtasıyla tanıştığı ve kendisinden mahlasını aldığı Tuna valisi Mithat Paşa’nın teşvikiyle Arapça, Farsça ve Fransızcasını ilerlettiğini; Rumeli Muhacirîn Komisyonu reisi Şakir Bey’in zengin kütüphanesiyle okuma-yazmaya heveslendiğini ve onun yönlendirmesiyle Batı edebiyatını okuyup tercüme etmeye başladığını anlatır. Hatta Şakir Beyin Romen asıllı eşi ve evindeki kadınlı-erkekli, müzikli toplantılar Ahmet Mithat’ın Batı dünyasıyla bizzat tanışmasına vesile olduğunu görürüz. Ahmet Mithat Efendi, Mithat Paşa’nın maiyetinde Bağdat’a gidip vilayet gazetesi Zevra’nın yazarlığını ve sorumluluğunu üstlendikten sonra da kendisini kültürlü bir çevre içinde bulmuştur. O sırada Mithat Paşa’nın teklifiyle Bağdat Vilayet Umur-ı Ecnebiye müdürlüğünü kabul eden ressam Osman Hamdi Bey’le tanışması ve hatta bir süre aynı evi paylaşması onun Batılı resim zevkini idrak etmesine olanak sağlamış ve Osman Hamdi’nin Paris’ten Ahmet Mithat için getirttiği romanları ona hangi edebî ekole mensup olduğunu izah ederek anlatması Mithat Efendi’nin romancılık sanatının gelişmesine yardımcı olmuştur, diyebiliriz. Gerek Şakir Paşa gerekse Osman Hamdi Bey Ahmet Mithat’a Batı kültürünü tanıtırken Bağdatlı Muhammed Feyzi ez-Zehâvî ile Şirazlı Muhammed Bakır Can Muattar ona din, Doğu ilimleri ve felsefesini öğretmiştir. Özellikle Can Muattar’la olan birlikteliği, dostluğu Ahmet Mithat’a olaylara eleştirel bir gözle bakma imkânını da tanımıştır (Okay 2008: 24).

Ahmet Mithat Efendi Menfa’yı kaleme alırken amacının “kendi ahvalinden ihvan-ı zamana bir ibret vermek” olduğunu belirtir. Tanpınar buna bir de “haksız yere nefyedildiğini iddia için” yazdığını söyler. Çünkü hatıralarında birkaç kere Namık Kemal’le görüştüğünü ama Yeni Osmanlılarla aynı görüşte olmadığı halde onlardan sayıldığını dile getirerek hak etmediği bir cezaya maruz kaldığını ifade eder. Bu sebeple Menfa’da hiçbir siyasi görüşü olmadığını, memleketi rejim açısından değil, “medeniyet, eğitim, ahlak” yönünden geliştirme amacı taşıdığını vurgular. Aslında Ahmet Mithat, Dağarcık dergisinde neşrettiği “Duvardan Bir Seda” başlıklı makaleden dolayı Basiret gazetesi tarafından İslam aleyhinde yayın yapmakla itham edildiği için hükümetin dikkatini çekmiş, tutuklanarak sürgüne gönderilmiştir. (Okay 2008: 29-30). 

Ahmet Mithat, üç yıl sürgünde kaldığı Rodos’ta yazı faaliyetine devam etmiştir. “Ölüm Allah’ın Emri” (Letaif-i Rivayat) hikâyesini, Açıkbaş ve Ahz-ı Sâr yahut Avrupa’nın Eski Medeniyeti adlı tiyatrolarını, Hasan Mellah, Zeyl-i Hasan Mellah, Hüseyin Fellah, Dünyaya İkinci Geliş yahut İstanbul’da Neler Olmuş?, Felatun Bey ile Rakım Efendi, Karı Koca Masalı romanlarını kaleme almış ve 34 sayı çıkan Kırkambar dergisini (yeğeni Mehmet Cevdet adıyla yayınlar) neşretmiştir. Mithat Efendi’nin Rodos’taki önemli faaliyetlerinden biri de İbrahim Paşa Camii avlusunda açtığı Medrese-i Süleymaniye’dir. Daha Bağdat’tayken “okulların ıslahı fikri” üzerinde durarak Hace-i Evvel’i yazan Ahmet Mithat, memleketin gelişmesinin eğitimle sağlanacağını bir kez daha göstermiştir. Yazar hatıralarında ayrıca gençliğindeki sefahat hayatını, evliliğini, ailesini, çalışma disiplinini, okuma-yazma konusundaki hevesini, tiyatroya, romana olan ilgisini ayrıntılı bir şekilde anlatmıştır. Ebüzziya Tevfik’le birlikte Rodos’a gönderilen Ahmet Mithat Efendi’nin sürgün hayatı, padişah V. Murat’ın tahta çıkmasıyla sona ermiş ve İstanbul’a gelmiştir (11 Haziran 1876).

Yazarın biyografisi için bk. “Ahmet Mithat Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmet-mithat-efendi 

Eserden Örnekler


"İşte sana bir oda. Kitaplar dahi yanı başında. Gündüz istediğin yerlerde gez. Akşamları buraya gelmeli. Vekilharcın odasında sürünmek sana layık değildir. Yazı yazmak istiyor isen tapu yazma! Yazı yaz. Telif et, tercüme et. Senin telif ve tercümeye olan istidadın meydandadır. Bu yolda nam alırsın. Şan kazanırsın". Şakir Bey’in bu sözleri içinde zihnimin bir ehemmiyet-i mahsusa ile telakki eylediği şey telif ve tercüme kelimeleri idi. Vâkıâ zilletimi nazarımda gayet müthiş gösterip beni yola getirmek için daha pek çok sözler söyledi ise de cümlesinin kuvveti şu iki kelimeciğin kuvvetiyle tekabül edemedi (Ahmed Midhat Efendi 2002: 27-28).

Bağdat’a azimet için İstanbul’a gelip de beş on gün müddet ikametimde gördüğüm ahval ve zevat ve bunlardan aldığım malumat ve Bağdat’ta bütün müddet-i ikametimde ahval-i mülk ve devlete dair ettiğimiz mübahasat üzerine fikrimde daha başka mesut bir inkılap hâsıl oldu. Bu inkılap üzerine nazarımda Yeni Osmanlılık eski Osmanlılık filan kalmadı. Hele Muhbir ve Hürriyet nüshalarının mevadd-ı mündericeleri eski ehemmiyetlerini bütün bütün kaybeylediklerinden bunlara henüz arz-ı iştiyak etmekte bulunanlara hediye eyledim. Ben devletimi, milletimi (velev ki âcizane olsun) büsbütün bir başka nazarla görmeye başladım (Ahmed Midhat Efendi 2002: 51).

Kaynakça


Ahmed Midhat (1293). Menfa. İstanbul: Kırkanbar Mat.

Ahmed Midhat Efendi (2002). Menfa/ Sürgün Hatıraları. (hzl. Handan İnci), İstanbul: Arma Yay.

Durgun, H. Harika (2015). Ahmet Mithat Efendi ve Edebiyat. İstanbul: Dergâh Yay.

Okay, Orhan (2008). Batı Medeniyeti Karşısında Ahmed Midhat Efendi. İstanbul: Dergâh Yay.

Atıf Bilgileri


Durgun, H. Harika. "MENFA (AHMET MİTHAT EFENDİ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/menfa-ahmet-mithat-efendi-tees-1424. [Erişim Tarihi: 22 Kasım 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1  ACÂ'İB-İ ÂLEM (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Prof. Dr. Fazıl Gökçek
Görüntüle
2 AHMED METÎN VE ŞİRZÂD YÂHUD ROMAN İÇİNDE ROMAN (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Prof. Dr. Fazıl Gökçek
Görüntüle
3 ALTIN ÂŞIKLARI (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Dr. Ayşe Sandıkkaya Aşır
Görüntüle
4 ANA-KIZ (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Öğr. Gör. CEMİLE ŞEN
Görüntüle
5  ARNAVUDLAR VE SOLYOTLAR (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Dr. Öğr. Üyesi Halef Nas
Görüntüle
6 LETAİF-İ RİVAYAT 11 / BAHTİYARLIK (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Doç. Dr. Sabahattin Çağın
Görüntüle
7  BELİYYÂT-I MUDHİKE (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Öğretmen Münevver Eroğlu
Görüntüle
8 LETÂİF-İ RİVÂYÂT 24 (BİR ACÎBE-İ SAYDİYYE) (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Diğer Güray Gümüş
Görüntüle
9 LETÂİF-İ RİVÂYÂT 9 (BİR GERÇEK HİKÂYE) (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Diğer Güray Gümüş
Görüntüle
10 BİR TÖVBEKÂR (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Öğr. Gör. CEMİLE ŞEN
Görüntüle
11 LETAİF-İ RİVAYAT 23 / CANKURTARANLAR (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Doç. Dr. Sabahattin Çağın
Görüntüle
12 CELLÂD (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Dr. Elmas Karakaş
Görüntüle
13 LETÂİF-İ RİVÂYÂT 12 (CİNLİ HAN) (AHMET MİDHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Diğer Güray Gümüş
Görüntüle
14 ÇENGÎ (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Prof. Dr. Fazıl Gökçek
Görüntüle
15 LETAİF-İ RİVAYAT 16 / ÇİFTE İNTİKAM (AHMET MİTHAT EFENDİ) Ahmet Mithat Efendi Öğr. Gör. Burcu ÇAKIN ERDAĞ
Görüntüle
16 MÎZÂNÜ'L-BELÂGA (ABDURRAHMAN SÜREYYÂ) Abdurrahman Süreyyâ, Mîrdûhî-zâde Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ
Görüntüle
17 SÜNÛHÂT (ABDÜLVEHHÂB) Abdülvehhâb, Bolulu Dr. Öğr. Üyesi Adem Özbek
Görüntüle
18 BELÂGAT-I LİSÂN-I OSMÂNÎ (AHMED HAMDİ) Ahmed Hamdi, Şirvânî Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ
Görüntüle
19 LUGAT-I KÂMÛS (AHMED LÜTFÎ) Ahmed Lütfî Efendi Diğer Hamza Havuz
Görüntüle
20 LEHCE-İ OSMÂNÎ (AHMET VEFİK PAŞA) Ahmed Vefîk Paşa Diğer Hamza Havuz
Görüntüle
21 ISTILÂHÂT LÜGATİ (YENİŞEHİRLİ AVNÎ) Avnî, Yenişehirli Dr. Bihter Gürışık Köksal
Görüntüle
22 BELÂGAT-I OSMÂNİYYE (CEVDET PAŞA) Cevdet Paşa, Ahmed Cevdet Paşa, Lofçalı Prof. Dr. Mücahit Kaçar
Görüntüle
23 HADÎKATÜ'L-BEYÂN (HACI İBRÂHİM EFENDİ) Hakkı, Hacı İbrâhim Hakkı Efendi Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ
Görüntüle
24 SEFÎNETÜ’L-İNŞÂ (HÂLET) Hâlet, İbrâhim Hâlet Bey, İstanbullu Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ
Görüntüle
25 SEVDÂ-YI NİHÂN (HÂLİD) Hâlid, Yenişehirli-zâde Hâlid Eyyûb Bey Doç. Dr. Macit Balık
Görüntüle