Müstakim-zâde Süleyman Sâdeddin’in (d. 1131/1719 - ö. 1202/1788) ensab türündeki eseri. Tam adı Mecelletü'n-Nisâb fi'n-Nisebi ve'l-Künâ ve'l-Elkâb'dır. Arapça kaleme alınan eserin yazımı 6 Ramazan 1175 (31 Mart 1762) tarihinde tamamlanmıştır. Türk-İslam âleminin tanınmış şahsiyetlerinin nisbe, nesep, künye, lakap ve mahlaslarını bildirmek maksadıyla yazılmıştır. Söz konusu zevatın künyeleriyle birlikte kısa hal tercümelerini de içermektedir. Müellifinin bildirdiğine göre İmam Sem‘ânî (ö. 562/1166) ensâb türünde bir eser yazmış, Ali b. el-Esîr (ö. 630/1233) bunu bazı düzeltmelerle kısaltıp el-Lübâb ismiyle neşretmiş, Suyûtî (ö. 911/1505) Lübâb’a eklemeler yaparak Lübbü’l-Lübâb’ı kaleme almış, Kâtib Çelebi (ö. 1067/1657) de bu konuda es-Süllemü’l-Vusûl ila Tabakâti’l-Fuhûl adlı eserini yazıp bitirememiştir. Yazar da bunun üzerine Suyûtî’nin tertibiyle Mecelletü’n-Nisâb’ı tanzim etmiştir.

Mecelletü'n-Nisâb, “Fasl” adı verilen üç ana bölümden meydana gelmiştir. Esere lakap, künye ayrımı yapılmadan, karışık bir surette başlanmış, 5. varaktan itibaren kitabın esasını oluşturan; 1- İbn Fülân 2- Künyeler 3- Nisbeler bölümleri tesis edilmiştir. “İbn Fülân” faslı, “İbn” ile başlayan bir isimle tanınmış; “Künyeler” kısmı “Ebû” ile başlayan bir adla meşhur olmuş; “Nisbeler” bölümü ise bir nisbe, lakap veya mahlasla şöhret elde etmiş kişileri ihtiva etmektedir. Mecelletü’n-Nisâb’ın en hacimli bölümü olan “Nisbeler”, isimlerin ilk harfine göre bâblara ayrılmıştır. Her fasl ve bâb kendi içinde alfabetik olarak sıralanmıştır. Eser toplam 12572 maddeden oluşmuştur. Mecelletü’n-Nisâb’ın sonunda çeşitli şecereler ve silsileleri gösterir çizimler vardır. Müellif bu çizimlerle eserinde yaşam bilgilerini verdiği şahısların soy ağaçlarını çıkartmaya gayret etmiştir. Nitekim bu şecerelerin bir kısmı ilgili maddenin olduğu sayfanın kenarına da işlenmiştir. Eserin ensâb türünde oluşuna vurgu yapan soy ağaçlarında pek çok şahsın ölüm tarihleri de kayıtlıdır. Mecelletü’n-Nisâb’da yer alan hal tercümelerinin hacimleri değişkenlik göstermektedir. Bazı biyografiler birkaç kelimeden ibaretken bazılarında bir sayfalık anlatım vardır. Mecelletü’n-Nisâb 350’den fazla kaynaktan yararlanılarak meydana getirilmiştir. Bu kaynakların ağırlığını ensâb, tarih, tabakat, kitabiyat, tezkire ve siyer türündeki eserler oluşturmaktadır. Metnin genelinde secisiz, edebi sanatsız, kısa cümlelerden örülü, sade ve basit bir dil ve üslup kullanılmıştır. Müellif özel isimlerin doğru okunması için özel çaba sarf etmiş, bu nedenle kimi kelimelerin okunuşunu tarif etmiş, kimi sözcükte ise hareke kullanmıştır. Edebî, dinî-tasavvufi eserlerle birlikte biyografi alanında yazdığı kitaplarla tanınan müellifinin hal tercümelerinde şahıs, eser ve yer isimleri, doğum ve ölüm tarihleri gibi bilgileri ciddi bir tahkik neticesinde sunması; tarihî, dinî, edebî, tasavvufî ve coğrafî nitelikte malumatın yanı sıra kendi yaşamı ve eserleri hakkında önemli yekunda bilgiler de vermesi Mecelletü’n-Nisâb’ı değerli kılmaktadır.

İbnülemin Mahmut Kemal’in (ö. 1957) Tuhfe-i Hattâtîn neşrinde Mecelletü’n-Nisâb’ın gördüğünü belirtip bir sayfasını yayımladığı müellif hattı nüshası kayıp durumdadır. Tespit edilen tek nüsha Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi Bölümü numara 628’de kayıtlıdır. 472 varak hacmindeki bu yazma; gramer, imla, tasnif ve tedvin kusurları barındırması, sondaki şecereler ile muhtevanın tam uyum göstermemesi gibi nedenlerle müsvedde nüshadan istinsah edildiği izlenimi uyandırmaktadır. Müellifin vefatından sekiz sene sonra istinsah edilen nüshanın tıpkıbasımı Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır (2000). Ahmet Yılmaz, Müstakim-zâde Süleyman Sâdeddin’in yaşamı ile birlikte Mecelletü’n-Nisâb’ı tanıtan bir doktora tezi hazırlamıştır (1991). Yılmaz, eserin fihristini de neşretmiştir (2000). İman Muhammed İssa ise doktora tezinde Mecelletü’n-Nisâb’ta geçen kişi, eser ve yer isimlerinin dizinini çıkartmıştır (1995). Mecelletü’n-Nisâb’ın tahkikli metni Yazma Eser Kurumu Başkanlığı bünyesinde Ensar Karagöz ve Ülkücan Karagöz tarafından yayına hazırlanmaktadır.

Yazarın biyografisi için bk. “Müstakim-zâde Süleyman Sadeddin Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mustakimzade-suleyman-sadeddin