- Yazar Biyografisi (TEİS)
Hasan Alî Karamanî - Madde Yazarı: Doç. Dr. Recep Uslu
- Eser Yazılış Tarihi:786-807/1385-1405 arası ?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:Başlangıç-15. Yüzyıl
- Dili:Farsça
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Diğer
- Yayın Tarihi:06/12/2021
MA’RİFET-İ MÛSİKÎ EDVÂR-I FÂRÂBÎ (HASAN ALÎ KARAMANÎ)
müzik edvarıHasan Alî Karamanî (d. ? - ö. 807/1404-5 ?)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Hasan Alî Karamanî'nin eseri. Anadolu'da yazılmış en eski müzik edvarıdır. Bilinen tek nüshası; Süleymaniye Kütüphanesi, Hasan Hüsnü Koleksiyonu, 618 numarada bulunan yazmanın 101b-115b sayfaları arasındadır. İki kısım halinde düzenlenmiş olan eser, Farsça olarak ve talik hatla yazılmıştır. Birinci kısım 25, ikinci kısım 9 olmak üzere toplam 34 bölümdür. Ma’rifet-i Mûsikî Edvâr-ı Fârâbî adlı eserin içinde bulunduğu mecmuada yer alan mühürden ve aynı cildin içerisinde yer alan bir eserin ferağ kaydından Hasan bin Alî tarafından Karaman'da Mevlevî bir çevrede, 786/1384-85 ile 807/1404-5 yılları arasında yazıldığı tahmin edilmektedir. Yazarın, eserin başlığında adı görülmesine rağmen, kaynaklarda Farsça bir edvarı olduğundan bahsedilmemesi yanında, içinde bahsedilen makam adları ve sınıflandırmasının onun zamanında bilinmiyor oluşundan, ünlü Fârâbî ile ilgisi olmadığı anlaşılmaktadır (Uslu 2016: 149). Yazarın, eserine tarihî bir destek sağlamak için Fârâbî'nin adını kullandığı söylenebilir.
Eser, makamların açıklamalarını düzyazı ile anlatan edvar grubundandır. 12 makam, 6 avaze makam sınıflandırmasının öncüsü olan Sistemciler Ekolü'nün devir teorisinden ve hangi makamın hangi dairede oluştuğundan söz etmesi, yazarın eski edvarlar konusunda bilgisi olduğunu göstermektedir. Diğer taraftan hicaz yerine mayeyi 12 makamdan biri göstermesi, onun Mısır edvar ekolünden de etkilendiğine işaret etmektedir. Hasan Alî Karamanî, bu eserde sistemcilerin üzerinde durdukları mutlak-tel üzerinde 17 perdeyi açıklama metodunu terk etmiştir. Birinde hicazın görüldüğü, diğerinin Urmevî avazeleri ile aynı olan iki farklı 6 avaze listesini; hem 12 makam, 6 avaze, 4 şube ve 48 terkip şeklinde makam sınıflandırmasını, hem de terkip yerine 26 şube adından oluşan bir başka listeyi vermiştir. Karamanî, görüşlerinde 6 avazenin hangi makamlardan doğduğuna ilişkin görüşleri ile Urmevî’den ayrılmış ve müzik teorisi ekolünün Anadolu'da yayılmasını sağlayan en önemli kişilerden biri olan Neyzen Yûsuf Kırşehrî Mevlevî (ö.828/1425)'yi etkilemiştir. Ma’rifet-i Mûsikî Edvâr-ı Fârâbî'de toplam 75 makam adından ve 48'den fazla terkipten bahsedilmiştir. Ayrıca "sakil, hafif, düyek, hezec, türkidarb, fahte" usulleriyle "ud, kemence, ney, pişe, rebab ve niyaz" çalgılarının adları verilmiştir. Bunlardan başka burçlar, yıldızlar, mevsimler, iklimler, günler, günün saatleri, deri renkleri, mizaçları ve mesleklerine göre insanları etkileyen makamlara dair bilgiler verilmiştir. Yazar, edvarın beşinci faslında bir müzisyenin başarılı olabilmesi için matematik, astronomi, coğrafya/iklim bilgileri ve müziğin terapik etkilerini bilmesi gerektiğini belirtmiştir. Edvarda Urmevî ve Fârâbî'den başka bir isme yer verilmemiş, müzik mitolojisi ve müzik biçimlerinden söz edilmemiştir.
Eser, az da olsa farklı müzik anlatım ekollerinden etkiler taşımakla beraber, pratik anlatımı esas alan Yeni Sistemciler Ekolü'nün Anadolu’da yazıldığı bilinen en eski müzik edvarıdır. İçerisinde "bahrinazik, hoceste, nihavendrumi, nevruzrumi, sebzendersebz" gibi Anadolu'da ilk defa tanımlanan ve 15. yüzyıl güfte mecmualarında besteleri bulunan makamların yer almasından hareketle eserin erken dönemde Anadolu'da yazıldığı anlaşılmaktadır.
Ma’rifet-i Mûsikî Edvâr-ı Fârâbî, Recep Uslu tarafından yayımlanmıştır (2021b).
Kaynakça
Popescu-judetz, Eugenia (2010). A Summary Catalogue of the Turkish Makams. İstanbul: Pan Yay.
Uslu, Recep (2016). Müzik Bibliyografyası -1 Kitaplar. İstanbul: Çengi Yay.
Uslu, Recep (2021a). “Hasan Ali Karamani”. İslam Medeniyetinde Bilim Öncüleri: Musiki. (ed. M. Azimli ve S. Dinç). İstanbul: Mana Yay.
Uslu, Recep (2021b). Marifet-i Musiki Edvarı - 1385?. Ankara: Akademisyen Yay.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | CÂMASB-NÂME (ABDÎ) | Abdî, Mûsâ | Prof. Dr. Müjgân Çakır |
Görüntüle | ||
| 2 | TERCÜME-İ KASÎDE-İ BÜRDE (ABDURRAHÎM) | Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân | Doç. Dr. Bünyamin Ayçiçeği |
Görüntüle | ||
| 3 | RİSÂLE Fİ’L-MEBDE’İ VE’L-MA’ÂD (ABDURRAHÎM) | Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân | Öğretmen Ece Ceylan |
Görüntüle | ||
| 4 | NEKÂVETÜ’L-EDVÂR (HÂCE ABDÜLAZÎZ) | Abdülazîz, Abdülkâdir-zâde, Hâce Abdülazîz, Usta Abdülazîz | Doç. Dr. Recep Uslu |
Görüntüle | ||
| 5 | DÎVÂN (ADLÎ) | Adlî, Sultân Bâyezîd-i Velî bin Fâtih Sultân Mehmed | Prof. Dr. YAVUZ BAYRAM |
Görüntüle | ||
| 6 | DÎVÂN-I TÜRKÎ (ADNÎ) | Adnî, Mahmûd Paşa | Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren |
Görüntüle | ||
| 7 | DÎVÂN-I FÂRİSÎ (ADNÎ) | Adnî, Mahmûd Paşa | Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren |
Görüntüle | ||
| 8 | DÎVÂN (ÂFİTÂBÎ) | Âfitâbî | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 9 | DÎVÂN (ÂHÎ) | Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend | Doç. Dr. Osman Kufacı |
Görüntüle | ||
| 10 | HÜSREV Ü ŞÎRÎN (ÂHÎ) | Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle |