- Yazar Biyografisi (TEİS)
Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli - Madde Yazarı: Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı
- Eser Yazılış Tarihi:?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:19. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Diğer
- Yayın Tarihi:14/09/2022
MANZÛME-İ MEFHÛME-İ AVÂMİL (KÂZIM PAŞA)
dilbilgisi, manzum gramer kitabıKâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli (d. 7 Şaban 1237 /29 Nisan 1822 - ö. 17 Ramazan 1307 / 7 Mayıs 1890)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Koniçeli Mûsâ Kâzım Paşa’nın Birgivî Mehmed Efendi (ö. 981/1573)’nin el-Avâmilü’l-Cedîd diye de bilinen nahiv ilmine dair Arapça küçük risâlesinin manzum tercümesi. Şairin Külliyât’ı içinde Manzûme-i Mefhûme-i Avâmildir başlıklı ve beşinci mesnevisi olan eser, aruzun "fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün" kalıbı ile yazılmış ve 92 beyitten oluşmaktadır. “Besmele hamd u salât ile du’â-yı pâdişâh/Hep olundukdan gerü takdîm-i dergâh-ı İlâh” beyti ile başlayıp “Zât-ı Bârîden niyâzum hep budur Kâzım hemân/Hıfzına kâdir ola bu nazm-ı pâki okuyan” beyti ile tamamlanan mesnevi, yazmanın 151b-153b yaprakları arasında yer alır.
Şairin nazmen tercüme ettiği eserin aslı el-Avâmilü’l-Cedîd / Avâmil-i Birgivî adlarıyla bilinmektedir. Avâmil, Arapça gramerinin nahiv (sentaks) kısmını ilgilendiren ve medreselerde Arapça öğreniminin başlangıcında mutlaka okutulan eserlerden birisidir. Avâmil, âmiller demektir. Âmil, Arapça gramerde kelimelerin sonuna etki eden edat gibi kelimeler, ismin halleri denen cerr harfleri; “için, gibi, -den beri, eğer, niçin” gibi kelimelerin kullanışları, temenni, ümit, mutlaklık, istisna, nedensellik v.s. gibi durumları bildiren harflerin kullanışları üzerinde ve genelde Arapça cümlelerde çok önemli olan kelime sonlarındaki değişmeler (i’râb) üzerinde durur. Cürcânî ve Birgivî'nin aynı adlı eserleri bu türün en yaygın iki kitabı olduğundan Cürcânî’nin eserine el-Avâmilü’l-Atîk Birgivî’ninkine el-Avâmilü’l-Cedîd adı verilmiştir. Bu iki muhtasar arasında âmillerin sayısı ve ele alınış tarzları bakımından önemli farklar bulunmaktadır. Birgivî’nin Avâmil’inde, âmiller 60 âmil, 30 ma’mûl, 10 amel (i’râb, alamet) şeklinde olmak üzere 100’e tamamlanmıştır. Birgivî’nin eseri Cürcânî’nin telifine göre daha pratik, tasnifi daha mantıklı ve sadedir.
Birgivî, Avâmil’ine, Arapça i'râb kurallarını öğrenmek isteyenin yüz şeyi bilmesi gerektiğiyle başlar. Bunlardan altmışına âmil; otuzuna ma’mûl; on tanesine de i’râb adı verilir. Müellif bu üç ana konuyu üç bölümde açıklar. Birinci Bölüm Âmil Hakkındadır: 60 Âmil: Lafzî (58), Ma’nevî (2)/Lafzî: Semâî (49), Kıyâsî (9)/Semâî (5 nev’): Hurûf-i Cer/İzâfet (20), İsmi Nasb Haberi Ref’ Eden Harfler (8), Haberi Nasb Eden İki Harf (2), Fiil-i Muzâri’i Nasb Eden Harfler(4), Fiil-i Muzâri’i Cezm Eden Kelimeler (15)/ Kıyâsî: Fi’l-i Mutlak, İsm-i Fâ’il, İsm-iMef’ûl, Sıfat-ı Müşebbehe, İsm-i Tafdîl, Masdar, Muzâf Olan İsim, İsm-i Mübhem-i Tâm, Ma’ne’l-Fi’l/Ma’nevî: Mübtedâ ve Haberi Ref’ Eden, Fiil-i Muzâri’i Ref’ Eden. İkinci Bölüm Ma’mûl Hakkındadır: 30 Ma’mûl: Ma’mûl-i Bi’l-Âsâle (4), Ma’mûl-i Bi’t-Tebaiyye (5) Ma’mûl-i Bi’l-Âsâle: Merfû’ (9), Mansûb (13), Mecrûr (2), Meczûm (1) Ma’mûl-i Bi’t-Tebaiyye: Sıfat, Atıf, Te’kîd, Bedel, Atf-ı Beyân. Üçüncü Bölüm İ’rab Hakkındadır: 10 İ’râb: Hareke (3), Harf (4), Hazf (3).
Eserin birinci ve son beyti çıkarıldığında geriye kalan 90 beyitte şair Birgivî’nin Avâmil adlı eserinin manzum tercümesini mesnevi nazım biçimiyle kaleme almıştır. Şair birinci beyitte besmele, hamdele, salvele ve padişaha du’âdan sonra “Bil Avâmil nüshası...” diyerek tercümeye başlamıştır. 2-45. beyitler arasında kaynak metnin birinci bölümü olan “Âmil” konusu ele alınmış ve 46. beyit ikinci bölüme geçişte vasıta olarak kullanılmıştır. 47-70. beyitlerde “Ma’mûl” konusunu işlemiştir. 71. beyiti eserin üçüncü bölümü olan “İ’rab” konusuna geçişte tekrar vasıta beyti yapan şair, 72-91. beyitlerde “İ’rab” bahsinin tercümesini yapmıştır. Şair son beyitte manzumeyi okuyanların ezberlemeye güç yetirmeleri için Allah’tan ricada bulunarak nazmını tamamlamıştır. Arapça dil öğretiminde ana kaynak olma özelliğine sahip Avâmil’i nazmeden şairin, şiirin gücünü kullanarak dilbilgisi metninin ezberlenmesini kolaylaştırmak amacıyla bu tercümeyi yaptığı sonucuna varılabilir. Eserin yeni harfli metni Ramazan Bardakçı (2007)’nın çalışmasında yer almaktadır.
Şairin biyografisi için bk. “Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kazim-pasa-musa-kazim-koniceli
Eserden Örnekler
Manzûm[e-i] Mefhûm[e]-i Avâmildir
Besmele hamd u salât ile du’â-yı pâdişâh
Hep olundukdan gerü takdîm-i dergâh-ı İlâh
Bil Avâmil nüshası yüz şey’ ile üç bâbdır
Altmışı ‘âmil otuz ma’mûl onı i’râbdır
Cins-i âmil ma’nevî lafzî dü kısma münkasım
Kısm-ı lafzîde semâ’î vü kıyâsîdir begim
Kırk tokuz efrâdı nev’i beş semâ’înin ‘ıyân
Nev’-i evvel yirmidir bir lafzı cerr eyler hemân
Bâ vü tâ vü kâf u lâm u vâv fâ hatte ilâ
Rubbe vü hâşâ vü ‘an levlâ la’alle ki ‘alâ
Müz ‘adâ münzu halâ min harfidir yigirmi tâm
Bu hurûfun gûş kıl ma’nâsın artık ey hümâm
Oldı bâ ilsâk için fî zarf u isti’lâ ‘alâ
İbtidâ ma’nâsına min intihâ için ilâ
Münzu müz geçmiş zamânda ibtidâ içün olur
Kâf teşbîh eylemekçin bir şey’-i sûret bulur
Oldı istisnâ içün hâşâ halâ ile ‘adâ
Lâm hem ta’lîl hem tahsîs içindir mutlakâ
Rubbeyi taklîle tahsîs eyleyen ehl-i rakam
Vâv tâ’ya dediler vâv-ı kasem tâ-yı kasem
Muttasıl olsa zamîre harf-i levlâ lâ muhâl
İmtinâ’-ı şey’ ile gayrın vücûdudur me’âl
Dâldır ta’lîle ki icrâ-yı cerr eyler hemân
Mâ’-i istifhâma dâhil olsa bî-reyb ü gümân
Harf-i ‘an ba’du tecâvüz çün kılıp kesb-i vücûd
Oldı ma’nâ-yı tereccîçün la’alle rû-nümûd
Harf-i hatte intihâ’-i gâyete mahsûsdur
İştibâha yok mahalli sözlerim mansûsdur
Nev’-i evvelden yigirmi harf olup bunda tamâm
Nev’-i sânîsi sekiz harf üzre bulmuşdur nizâm
İnne vü enne ke’enne leyte vü lekinne lâ
İkide illâ la’alle harfi yokdur mâ-’adâ
İnne enne dâ’imâ tahkîk ma’nâsındadır
Sûret-i teşbîhe olmuşdur ke’enne münhasır
Olmuş istidrâk için lekinne harfi rû-nümâ
Vârid olmuşdur tereccîçün le’alle ey fetâ
Lâ vü illâ cümleye ma’lûm olan âyâtdır
Biri nefy ü birisi müstelzem-i isbâtdır
Leyte olmuşdur temennî içün ey nûr-ı basar
Kalmadı harf-i nevâsıbdan bize şekden eser
Bu sekiz kim oldı esmâ-yı nevâsıbla be-nâm
İsmini nasb eyleyüp ref’-i haber eyler müdâm (Bardakçı 2007: 708-709).
Kaynakça
Bardakçı, Ramazan (2007). Mûsâ Kâzım Paşa Hayatı, Sanatı, Külliyâtı. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Yüksel, Emrullah (1992). “Birgivî”. İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: TDV Yay. 191-194.
Durmuş, İsmail (1991). “Avâmilü’l-Mi’e”. İslâm Ansiklopedisi. C. 4. İstanbul: TDV Yay. 106-107.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
---|---|---|---|---|---|---|
1 | DÎVÂNÇE (KÂZIM) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
2 | MAKÂLÎD-İ AŞK (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Doç. Dr. Necdet Şengün |
Görüntüle | ||
3 | MERSİYE (TERKİB-BEND) VE KASÎDE (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
4 | MERSİYE[LER] (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
5 | MERSİYELER (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
6 | RİYÂZÜ'L-ASFİYÂ (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
7 | SEMERÂTÜ’L-İKBÂL (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
8 | SER-GÜZEŞT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
9 | KÜLLİYAT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
10 | MEKTUP / EHİBBÂDAN BİR ZÂTA YAZILAN CEVÂB-I NÂME (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
11 | MANZÛME-İ MEFHÛME-İ BİNÂ (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
12 | DİVANÇE (VÂZIH) | Mustafâ Vâzıh | Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN |
Görüntüle | ||
13 | MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) | İbrâhîm Zikrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
14 | ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ | Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi | Doç. Dr. Ramazan Ekinci |
Görüntüle | ||
15 | TARÎKÜ'L-İHTİSÂR | Nûrî, Osman Hanyevî | Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu |
Görüntüle | ||
16 | TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ | Mehmed Sabrî | Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz |
Görüntüle | ||
17 | RAVZ-I VERD | Şâkir, Ahmed Paşa | Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek |
Görüntüle | ||
18 | KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) | Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü | Diğer Öznur ÖZER |
Görüntüle | ||
19 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi | Prof. Dr. Beyhan KESİK |
Görüntüle | ||
20 | MEVLİD (ABDÎ) | Abdî | Doç. Dr. Hasan Kaya |
Görüntüle | ||
21 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Şarkîkarahisarlı | Dr. Hacer SAĞLAM |
Görüntüle |