- Yazar Biyografisi (TEİS)
Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli - Madde Yazarı: Doç. Dr. Necdet Şengün
- Eser Yazılış Tarihi:?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:19. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Maktel-i Hüseyn
- Yayın Tarihi:22/10/2021
MAKÂLÎD-İ AŞK (KÂZIM PAŞA)
Kerbelâ MersiyeleriKâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli (d. 1237/1821 - ö. 1307/1890)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Mûsâ Kâzım Paşa'nın Kerbelâ mersiyelerinden oluşan eseri. Balkanlarda derin bir tesir icra eden Bektaşiliğin kuvvetli etkisi altında kalmış bir ailede, Bulgaristan’ın Koniçe şehrinde doğup büyüyen Mûsâ Kâzım Paşa, edebiyatımıza özellikle ehlibeyt sevgisi ile ilgili önemli eserler kazandırmıştır. Bu eserlerin en önemlilerinden biri de Makâlîd-i Aşk adını verdiği eseridir. Aşk kilitleri, aşk anahtarları, aşk hazineleri gibi farklı şekillerde Türkçeye çevrilebilecek olan bu eserin adı, eseri yayımlayan Cemil Çiftçi tarafından Aşkın Hazineleri olarak aktarılmıştır (Çiftçi: 2011).
Eser muhteva olarak Kerbelâ olayı ve Hz. Hüseyin ile ilgili 30 mersiye içermektedir. Bu mersiyeler, nazım şekilleri bakımından 1 mesnevî, 5 kaside, 5 terkîb-bend, 1 tercî-bend, 3 müsemmen, 5 gazel, 6 müseddes, 2 muhammes, 1 murabba, 1 kıt’a şeklinde kaleme alınmıştır. Mehmet Arslan ve Mustafa Uzun bu eserin Kerbelâ mersiyelerinden ibaret bir Dîvânçe olarak kabul edilebileceğini ifade etmişlerdir. (Arslan 2014, Uzun 2002: 152) Eser toplamda 1250 beyittir. Bu manzumelerden bazılarının Şîrzâd (ö. 510/1116), Fuzûlî (ö. 963/1556), Muhteşem-i Kâşânî (996/1587) ve Muallim Feyzî (ö. 1910) gibi şairlerin bazı şiirlerine nazire, ilham ve esinlenme yoluyla alakadar oldukları tespit edilmiştir (Bardakçı 2007: 184-185).
Makâlîd-i Aşk, beyit sayıları birbirinden farklı ve her bölümün sonunda Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için salât ve selam ifade eden “Allâhümme salli ve sellim ve bârik alâ seyyidinâ Muhammed ve Ali ve Fatıma / Ve’l-Hasan ve’l-Hüseyn bi-aded-i katarât-ı bahr-i rahmetike’l-vâsia” şeklindeki secili ifadelerin yer aldığı yedi ayrı bölümden oluşan, toplam yüz seksen beş beyitlik bir mesnevî ile başlamaktadır. Bu mesnevî Makâlîd-i Aşk’tan ayrı, müstakil bir mesnevî olarak da addedilebilir. Nitekim mesnevînin ikinci bölümünde: “Bast olunsa sûret-i ehl-i kisâ / Nâmına dense Riyâz-ı Asfiyâ” şeklindeki beyitten bu mesnevîye Riyâz-ı Asfiyâ isminin verildiği açıkça görülmektedir. Ne var ki bu mesnevi, müstakil bir eser gibi basılmakla birlikte, Makâlîd-i Aşk’ın yazma ve matbu bütün nüshalarında eserin baş tarafında bulunmaktadır. Cemil Çiftçi (2011) de eseri baştaki bu mesnevî ile birlikte yayımlamış, bu mesnevîyi ayrı bir eser olarak telakki etmemiştir. Kâzım Paşa’nın öncelikle bu mesnevîyi kaleme aldığı, daha sonradan ve farklı zamanlarda yazdığı mersiyeler ile birlikte yeni bir eser oluşturduğu ve bu esere Makâlîd-i Aşk ismini verdiği düşünülebilir. Ancak bazı kaynaklar Makâlîd-i Aşk başlığını bu baştaki mesnevîye verilmiş başlık zannetmişlerdir. Türk Ansiklopedisi’ndeki: “Kâzım Paşa’nın fâilâtün fâilâtün fâilün vezninde yüz seksen beş beyitlik ve yedi fasıllık Makâlîd-i Aşk adlı bir mesnevîsi vardır ki bu mesnevînin her faslından sonra müsecca Arapça bir ibareyle Hz. Muhammed’e, Ali’ye, Fâtıma’ya, İmam Hasan ve Hüseyn’e salavat vardır. Konusu Kerbelâ fâciasıdır.” (Türk Ansiklopedisi 1974) şeklindeki kayıt bu karışıklığa işaret etmektedir. Kâzım Paşa hakkında yüksek lisans tezi hazırlayan Recep Demir de aynı hatayı tekrar etmiştir (Demir 1999: 12). Halbuki Makâlîd-i Aşk ifadesi mesnevînin değil eserin adıdır.
Riyâz-ı Asfiyâ müstakil olarak 1296/1878-79 ve 1299/1881-82 yıllarında iki kez basılmıştır. Bu eser, özellikle Sünni camiada okunan Süleyman Çelebi mevlidine bir nazire olarak yazılmış, onunla pek çok benzerlikler barındıran bir eserdir ve özellikle Muharrem ayında, matem günlerinde tıpkı mevlid gibi besteli bir şekilde okunması için yazılmıştır. Nitekim bazı çevrelerde 10 Muharrem matemlerinde okunduğu haber verilmektedir (Ahmed Rasim 1980: 124).
Makâlîd-i Aşk’ın üç nüshası tespit edilebilmektedir. Bunlardan ilki Ankara Millî Kütüphanede 06 Mil Yz A 9109/1 numarada kayıtlıdır. 84 yapraktan müteşekkil nüshanın sonunda Risâle-i Mansûr adıyla bir başka eser daha kayıtlıdır. İkinci nüsha; Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi 06 Hk 4716 numarada Mersiye-i Şühedâ-yı Kerbelâ adıyla kayıtlıdır. 54 yapraklık eserin sonundaki istinsah kaydından 1325/1907-8 yılında istinsah edildiği anlaşılmaktadır. Üçüncü ve son nüsha ise; İstanbul Büyükşehir Kütüphanesi Atatürk Kitaplığı’nda Bel.Yz.K.0092 numarada Mekâlîd-i Aşk adıyla kayıtlıdır. Makâlîd-i Aşk, üç kez de basılmıştır. Bu baskılardan ikisi İstanbul’da biri Edirne’dedir. İlk baskı İstanbul’da 1301/1883-84 senesinde, ikinci baskı 1306/1888-89 yılında yine İstanbul’da Hacı Hüseyin Efendi matbaasında yapılmıştır. Üçüncü ve son baskı ise; Edirne’de Şems matbaasında, 1325/1907-8 yılında yapılmıştır. Bu üç baskı arasında hiçbir fark bulunmamaktadır. Eserin yirmi dört yıl gibi kısa bir sürede üç baskı yapması Türk halkının esere olan teveccühünü göstermesi bakımından önemlidir (Çeçen 2008: 21). Edirne Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi’nde 22 Sel 1456 numarada Mekâlîd-i Aşk adıyla kayıtlı eseri görme imkanımız olmadı. Bu nüshasının Edirne Şems matbaasında basılan matbu nüsha olma ihtimali yüksektir.
Şâirin biyografisi için bk. “Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kazim-pasa-musa-kazim-koniceli
Eserden Örnekler
Örnek Metinler
Düşdü ol dem kim yere hûn-ı şehîd-i Kerbelâ
Ref' olundu arşa kabrinden Cenâb-ı Mustafâ
Zîb-i rumh oldu o gün kim re’s-i vâlâ-yı Hüseyn
Hâke atdı tâc u destârın cemî-i enbiyâ
Haydar u Zehrâ’yı kıldı nezd-i Hakk’da bî-huzûr
Hûn-ı erbâb-ı şehâdet eşk-i etfâl ü nisâ
Iztırâbından harâba tutdu yüz arş-ı Mecîd
Gâret etdikçe hıyâm-ı hânedânı eşkiyâ
Sanmayın hûn-ı şafaktır dâmen-i âfâkda
Âfitâbın berk-i şemşîrinden oldu rû-nümâ
Seyyidâtın seyr edip rûy-ı melâl-engîzini
Kıpkızıl oldu hicâbından sipihr-i bî-vefâ
Kâbil-i icrâ değildir mâtem-i Âl-i Resûl
Olsa kat kat nüh-revâk-ı âsumân mâtem-serâ
Nûş-ı sahbâ-yı şehâdetdir bu derdin çâresi
Ölmeden Kâzım onulmaz ehl-i aşkın yâresi (Kâzım Paşa, Makâlîd-i Aşk, Ankara Milli Kütüphane, Yazma no: 06 Mil Yz A 9109/1, vr. 47a-47b).
***
Zâlimler el urup hep şemşîr-i cân-rübâya
Kasdetdiler ser-â-pâ evlâd-ı Mustafâ’ya
Devrân olup müsâid o kavm-i bî-hayâya
Îsâl olundu bî-dâd ser-hadd-i intihâya
Kimler eder tahammül yâ Rab bu ibtilâya
Âmâc edip vücûdun bin nâvek-i kazâya
Düşdü Hüseyn atından sahrâ-yı Kerbelâ’ya
Cibrîl var haber ver Sultân-ı Enbiyâ’ya
Ashâb u âlinin hep kibârı vü sığârı
Bir bir kılıp önünde azm-i huzûr-ı Bârî
Dil-teng edip susuzluk tâ arşa oldu sârî
Etfâl ü seyyidâtın feryâd-ı bî-karârı
Her yüzden etdi tazyîk a’dâ o şehriyârı
Âhir çıkıp elinden dâmân-ı ihtiyârı
Düşdü Hüseyn atından sahrâ-yı Kerbelâ’ya
Cibrîl var haber ver Sultân-ı Enbiyâ’ya (Kâzım Paşa, Mersiye-i Şühedâ-yı Kerbelâ, Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, Yazma no: 06 Hk 4716, vr. 31b-32a)
Kaynakça
Ahmed Rasim (1980). Muharrir, Şâir, Edip, (hzl. Kâzım Yetiş). İstanbul: Kervan Yay.
Bardakçı, Ramazan (2007). Mûsâ Kâzım Paşa Hayatı, Sanatı, Külliyâtı, Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Çeçen, Mehmet Korkut (2008). “Koniçeli Kâzım Paşa”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17 (2): 15-34.
Çiftçi, Cemil (2011). Aşkın Hazineleri Makâlîd-i Aşk (Kerbelâ Mersiyeleri). İstanbul: Kevser Yay.
Demir, Recep (1999), Kâzım Paşa, Hayatı, Eserleri, Şairliği. Yüksek Lisans Tezi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
Kâzım Paşa (1296). Riyâz-ı Asfiyâ. İstanbul: Ahter Matbaası.
Kâzım Paşa (1301). Makâlîd-i Aşk. İstanbul: Ali Bey Matbaası.
Kâzım Paşa, Makâlîd-i Aşk, Ankara Milli Kütüphane, Yazma no: 06 Mil Yz A 9109/1, 84 yaprak.
Kâzım Paşa. Mersiye-i Şühedâ-yı Kerbelâ. Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, Yazma no: 06 Hk 4716, 54 Yaprak.
Türk Ansiklopedisi (1974). “Kâzım Paşa, Kâzım Musa Paşa”. C. 21. Ankara: MEB Yay., 446.
Uzun, Mustafa (2002). “Kâzım Paşa” İslâm Ansiklopedisi C. 25. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 152.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
---|---|---|---|---|---|---|
1 | DÎVÂNÇE (KÂZIM) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
2 | MERSİYE (TERKİB-BEND) VE KASÎDE (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
3 | MERSİYE[LER] (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
4 | MERSİYELER (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
5 | RİYÂZÜ'L-ASFİYÂ (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
6 | SEMERÂTÜ’L-İKBÂL (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
7 | SER-GÜZEŞT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
8 | KÜLLİYAT (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
9 | MEKTUP / EHİBBÂDAN BİR ZÂTA YAZILAN CEVÂB-I NÂME (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
10 | MANZÛME-İ MEFHÛME-İ AVÂMİL (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
11 | MANZÛME-İ MEFHÛME-İ BİNÂ (KÂZIM PAŞA) | Kâzım Paşa, Mûsâ Kâzım, Koniçeli | Dr. Öğr. Üyesi Ramazan Bardakçı |
Görüntüle | ||
12 | DİVANÇE (VÂZIH) | Mustafâ Vâzıh | Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN |
Görüntüle | ||
13 | MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) | İbrâhîm Zikrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
14 | ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ | Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi | Doç. Dr. Ramazan Ekinci |
Görüntüle | ||
15 | TARÎKÜ'L-İHTİSÂR | Nûrî, Osman Hanyevî | Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu |
Görüntüle | ||
16 | TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ | Mehmed Sabrî | Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz |
Görüntüle | ||
17 | RAVZ-I VERD | Şâkir, Ahmed Paşa | Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek |
Görüntüle | ||
18 | KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) | Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü | Diğer Öznur ÖZER |
Görüntüle | ||
19 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi | Prof. Dr. Beyhan KESİK |
Görüntüle | ||
20 | MEVLİD (ABDÎ) | Abdî | Doç. Dr. Hasan Kaya |
Görüntüle | ||
21 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Şarkîkarahisarlı | Dr. Hacer SAĞLAM |
Görüntüle |