LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)
tıp kitapları, sözlük
Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî (d. 1020/1611-1612 - ö. 1103/1691)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Osmanlı Türkçesi tıp terminolojisini ortaya koyan kapsamlı bir tıp sözlüğü niteliğindeki eser. Kitap Arapça hamdele ve salvele ile başlamıştır. “Ve ba’dü” ifadesinin ardından Allah’ın kainata koyduğu kurallar bağlamında hastalıkların ortaya çıkış nedenleri ve buna bağlı olarak tıp ilminin önemine bir hadisle vurgu yapılmıştır. Müellif daha sonra “bu ‘ilmin kütüb-i mu’teberâtı ‘Arabî ve Fârisî olup... resâ’il-i ekâbirde esâmî-i edviye ve agdiyenin müfredâtı ve mürekkebâtı ve emrâz ve mu’âlecâtı ve mekâyili ve evzânı ekserî Yûnânî ve ‘İbrî ve Süryânî ve Berberî lisanları ile muharrer olmagın... diyâr-ı Rûmdan olan tabîbler... lugate eşedd-i ihtiyâc ile muhtâc oldukları ecilden... bu fende bir lugat cem’ine nasb-i hâtır etdim ki zikr olunan elsine-i muhtelifenin lugatların lisân-ı Türkîye tercüme ve tabîblere bir kâmil lugat ve dustûrü'l-’amel olup âhar lugate muhtâc olmayalar gerçi kütüb-i meşhûrede bu elsine silk-i beyâna muntazamdur lâkin ‘ilm-i tıbda murâd olan lugatları bu fakîr intihâb ve ihtisâr ve Türkî ‘ibâretiyle cem’ etdim ki fehm-i eshel ve nef’-i eşmel ola ve Lisân-ı Etibbâ diye ad verdüm” cümleleriyle sebeb-i telifi, böyle bir esere olan ihtiyacı, adını ve eserinin adını okuyucuya bildirmiştir. Ardından “bâbu'l-elif faslü'l-hemzeti ve'l-elif” başlığı ile esere başlanmıştır.

Önemli bir ihtisas sözlüğü olan Lisânü’l-Etibbâ Arap alfabesine göre sıralanmış olan yirmi sekiz babdan oluşmaktadır. Her bab ise Arapça ve Farsça olmak üzere iki bölüme ayrılmıştır. Bablarda ilk önce Arapça kelimeler karşılıkları ve açıklamalarıyla verildikten sonra “lugatü'l-Fârsiyye” ibaresiyle Farsça kelimeler verilmiştir. Arapça kelimeler, kendi içinde fasıllara ayrılmıştır. Her fasıl “faslü'l-elif ve'l-bâ, faslu'l-elif ve'l-yâ” düzenine uygun olarak kelimenin ikinci ünsüz harfine göre sıralanmıştır. Farsça kelimeler ise kelimenin ilk harfinin harekesine göre (harekât-ı selâse), “faslu'l-... meftûha (a-e-â), faslu'l-... meksûre (ı-i-î) ve faslu'l-... mazmûme (u-ü-o-ö-û)” düzeninde olmak üzere üç bölüme ayrılmıştır. Müellif bu tertipte Farsçanın klasik sözlüklerinde kullanılan sistemi esas alarak aynı heceyle başlayan kelimeleri bir arada vermeye çalışmıştır. Eserde Arapça madde başı kelimeler içinde Farsçadan Arapçaya geçmiş kelimeler bulunduğu gibi Farsça madde başı kelimeler içinde de Arapçadan Farsçaya geçmiş kelimelerin açıklandığı olmuştur. Bundan dolayı sözlükte, hem Arapça hem de Farsça kelimelerin açıklandığı bölümlerde aynı kelimenin birkaç defa madde başında yer aldığı görülmektedir. Demir (2011)’in tespitlerine göre sözlükte 11353 madde başı kelime yer almaktadır. Bu kelimelerin 7799’u Arapça, 3257’si Farsça, 215’i Yunanca, 42’si Berberîce, 11’i Süryanîce, 6’sı Latince, 10’u Hintçe, 1’i İbranîce, 1’i Pehlevîce ve 11’i Rumcadır.

Eserin girişinde İbni Sina’nın Kanun, Hacı Paşa’nın Şifa ve İbni Baytar’ın Müfredat’ı gibi Osmanlı tıbbına yön vermiş önemli eserlerin adı anılırken, eser içerisinde ise “Pehlevî lugati, Fusûl-i İbograt, İhtiyârât-ı Bedî’, Sâhib-i Minhâc, Şeyh Dâvûd, Aristû, Acâyib-i Mahlûkât (Muhammed Gazvini), Hayâtü’l-Hayevân, Mesîh İbn Hakîm, Sâhib-i Câmi’, Esed-i Tûsî, Şems-i Fahrî ve Ebu’l-Abbâs” gibi şahıs ve eser adları kaynak olarak gösterilmiştir. Tam anlamıyla bir tıp sözlüğü olan eserde, alfabetik olarak bitki, maden ve hayvan kökenli madde isimleri, özellikleri ve bunların değişik hastalıklarda kullanılışları anlatılmıştır. Eserde Arapça, Farsça hastalık adları, organ adları, bitki adları ve ilâç adları dışında Yunanca, İbranîce ve Berberîce terimlerin de Türkçe karşılıkları verilmeye çalışılmıştır. Sözlükte madde başı kelimelerin sadece Türkçe karşılıklarıyla yetinilmemiş, bir madde başının Türkçe karşılığından başka Arapça ve Farsça karşılıkları ve Türkçe, Arapça, Farsça eşanlamlıları da verilmiştir. Eserde sık kullanılan “gibi, dahi, ya’ni” gibi edatlarla, madde başı veya açıklama içindeki kelimelerin farklı dillerdeki karşılıkları ya da aynı dildeki eşanlamlılarının ifade edilmeye çalışılması kitabın genel bir özelliği gibidir. 

Eserin Türkiye ve yurt dışında 8 sekiz nüshası bilinmekle birlikte daha fazla nüshasının olması muhtemeldir. İlgürel (1998)’in Adnan Adıvar’dan nakille “Bazı kaynaklarda ayrı bir sözlük gibi gösterilen Fihrisü’l-Ervâm’ın Lisânü’l-Etibbâ ile aynı eser olduğu anlaşılmaktadır” ifadesi tetkik edilmesi gereken bir tespittir. Eser üzerine doktora çalışması yapan Demir (2011) herhangi bir tespite gitmeden bu iki eseri ayrı değerlendirmiştir. Eser üzerine Demir (2011) bir doktora çalışması yapmış, Kaya (2018) ise eseri kitap olarak yayımlamıştır.

Eserden Örnekler


el-Fârisiyyet Bâbü'l-Mîm el-Meftûhat: mâlîhulyâ lafz-ı Yûnânîdir mâlî lafzı ile hulyâdan mâlî sevdâ demek ve hulyâ halt ma’nâsınadır çün dediler ki halt-ı sevdâviyyeler mâlîhulyâ dediler ikisi bir isim oldu mâde dişi ünsâ ma’nâsına  mâdegâv dişi sıgır ya’nî inek demekdir mâdeyân kısrak yûned dahı derler mâderyûn çaşır dedikleri otdur ki sirke ile turşusun ederler nâfi’ nesnedür mâr yılan marçûye bir yenir otdur sarı çiçegi olur ve yılan baçagına da derler ve bir dürlü agaçdır mârûy kızıl nesne surh ma’nâsına mârkaşîşâ  üzer otu dirler bir otdur marsinan bîmarhâne ma’nâsına ve yılanlık ya’nî yılancık olan yer mârgeran yavuz yılanlar mâr-ı mâhî yılan balıgıdır ta’rîb idüp mâr-hîç derler mâr-mühre ol cevherdür ki gâyetde büyük yılanların başında bulunur siyâh olur ve remâdî olur ba’zısınun üzerinde hat olur fevâ’idi çokdur mâryane bir dürlü halvâdır ve şekerpâresi mâz mutlakâ her nesnenin yarıgı segâf ma’nâsına mâzeryûn mâderyûn ma’nâsına ya’nî çaşır otı mâzû bir dürlü bellût yemişidür ki renge girer mâzyâne bir dürlü halvâdur sâfî ‘Arabca meşâş derler mâs elmâs dedikleri bir kıymetli taşdur ki cem’i ma’deniyyât mâst yogurt mâstva yogurtlu aş ve bozça aş mâşak elek ve kalbur mâg su üzerinde yürüyen kara böcek [Demir 2011: 338-339].

Kaynakça


Demir, Ekrem (2011). Hezârfen Hüseyin b. Ca’fer İstânköyî'nin “Lisânü'l-Etibbâ Adlı” Tıp Lügati Üzerinde Dil İncelemesi: İnceleme-Metin-Sözlük. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

İlgürel, Mücteba (1998). “Hüseyin Efendi, Hezarfen”. İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: TDV Yay. 544-546.

Kaya, Fatih (2018). Lisânü’l-Etibbâ-Tabiplerin Dili (Giriş–Çeviriyazılı Metin–Söz Varlığı–Madde Başları Dizini). İstanbul: Hiperlink Yay.

Atıf Bilgileri


Bardakçı, Ramazan. "LİSÂNÜ'L-ETİBBÂ FÎ LUGATİ'L-EDVİYE (HEZÂRFEN HÜSEYİN b. CA'FER İSTÂNKÖYÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/lisanu-l-etibba-fi-lugati-l-edviye-hezarfen-huseyin-b-ca-fer-istankoyi. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 LEMEZÂT-I HULVİYYE EZ LEMEÂT-I ULVİYYE (MAHMUD CEMALEDDİN HULVÎ) Mahmud Cemaleddin el-Hulvî Diğer Özlem Şamlı
Görüntüle
2 AHBÂRÜ’L-'İBER (ZA’ÎFÎ, MUHAMMED) Za'îfî, Muhammed Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
3 KIRK HADİS TERCÜMESİ (FEYZÎ-İ KEFEVÎ) Feyzî-i Kefevî Prof. Dr. Adem Ceyhan
Görüntüle
4 ZÜBDETÜ'N-NESÂYİH VE UMDETÜ'T-TEVÂRÎH (IYÂNÎ) Iyânî, Cafer Iyânî Bey Prof. Dr. Osman Ünlü
Görüntüle
5 RÂZ-NÂME FÎ MENÂKIBİ'L-ULEMÂ VE'L-MEŞÂYİH VE'L-FUZELÂ (KEFEVÎ HÜSEYİN) Kefevî, Hüseyin ismail Aksoyak
Görüntüle
6 ES-SEYFÜ'L-MESLÛLÜ FÎ ŞERHİ'R-RESÛLİ (MUSTAFA b. BÂLÎ) Mustafa b. Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
7 HADÎS-İ ŞERÎFLER MECMUASI (MUSTAFÂ b. BÂLÎ) Mustafâ b. Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
8 HÂŞİYE ALÂ ŞERHİ MİFTÂH (MUSTAFA b. BÂLÎ) Mustafâ bin Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
9 TUHFE-İ ŞEMSÎ (ŞEMSÎ) Şemsî, İsfendiyar-zâde Şemsî Ahmed Paşa Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
10 KARAMAN-NÂME (ŞİKÂRÎ) Şikârî Araş. Gör. Mizan Coşkun Özgür
Görüntüle