Esaret, Ahmet Mithat Efendi’nin 1870-1894 yılları arasında yayımladığı Letaif-i Rivayat adlı yirmi dört kitaplık hikâye koleksiyonun ilk kitabındaki iki telif hikâyeden (ilki Suizan’dır) biri. Tanzimat döneminde esaret konusu ele alan ilk eser olması bakımından önemlidir.

Zeynel Bey adındaki bir Osmanlı efendisinin sıra dışı bir portre çizdiği bu hikâyede Fitnat ve Fatin adlı iki esir kardeşin trajik hikâyesi anlatılmaktadır. Zeynel Bey tarafından köle olarak alınan Fıtnat ve Fatin arasında bir aşk doğar. Zeynel Bey, güzelliğinden ötürü Fıtnat’ı odalık olarak almak isterse de kız ona direnir. Daha sonra Zeynel Bey, iki gencin birbirini sevdiğini anlar ve aradan çekilerek onları evlendirir. Ancak gerdek gecesi iki genç geldikleri yerleri, kabilelerini, ailelerini birbirlerine anlattıklarında kardeş olduklarını anlarlar ve intihar ederler. Ahmet Mithat Efendi’nin sonraki yıllarda işleyeceği konuların izlerini barındırması açısından da Esaret, dikkate değer bir hikâyedir. Fazıl Gökçek’in belirttiğine göre Letaif-i Rivayat’taki hikâyeler ortak bir tema ve düşünce etrafında kaleme alınmamışlardır (Gökçek, 2001: IX). Ancak, Tanzimat döneminin sosyal ve siyasal yapısının roman ve hikâyelere yansıdığını gördüğümüz Letaif-i Rivayat dizisinin ilk dört kitabında, Esaret’te ele alınan evlilik, kadın erkek ilişkileri ve kızların eğitimi gibi konuların hem onun diğer eserlerinde hem de çağdaşlarının eserlerinde sıklıkla işlenlendiği görülecektir. Böylece Esaret, dönemin belirleyici unsurlarının izlerini taşımasının yanı sıra serinin diğer hikâyelerine de çeşitli şekillerde kaynaklık etmiştir diyebiliriz. Sözgelimi, Esaret’te bir yandan köleliğin toplumdaki yıkıcı yönü trajik bir sonla sergilenirken bir yandan Zeynel Bey’in evlilik kurumuna başkaldıran yaklaşımı toplumun geleneksel kadın erkek ilişkileri tutumuna dolaylı bir eleştiri getirmektedir. Ahmet Mithat Efendi’nin, toplumun genel kabulüne uymayan “gençlerin namus ve iffet dairesi içinde kalmak şartıyla birbirini tanıyarak evlenmelerinin gerektiğine” (Ahmet Mithat Efendi, 2001: XI) dair yaklaşımı Letaif-i Rivayat’ın ikinci kitabındaki Gençlik ve Teehhül hikâyelerinde de görülecektir. Bunlardan “Teehhhül”de yine evlilikle ilgili olarak, iki gencin intiharıyla sonuçlanan bir olay anlatılır. Buradaki trajik sonu tetikleyen yine esarettir: Aile baskısıyla sevdiklerinden başkalarıyla evlendirilen gençler, psikolojik esaretin kurbanı olurlar.

Esaret, kadınların eğitimine önem verilmesi gereği üzerinde durması bakımından da önemlidir. Zeynel Bey’in odalığına okuma yazma dersleri vermesi ve Fitnat’ın odasına girdiğinde kızın elinde Jöneviye’ye ait bir kitabın olması bu durumun göstergeleridir. Felsefe-i Zenan’da da Fazıla Hanım sürekli okuyarak kendini geliştiren iyi eğitimli bir hanım olarak çizilir. Fazıla Hanım ve Akile, hikâyede evlilik aleyhinde bulunan karakterler olarak yer alırlar. Ancak buradaki evlilik karşıtlığı erkek egemen toplumun kadına biçtiği rolle ilgilidir.

Esaret, pek çok açıdan Ahmet Mithat Efendi’nin eserlerinde işleyeceği konuların prototipini oluşturan zengin içerikli bir hikâyedir. Ahmet Mithat Efendi, sonradan Jön Türk, Acâyib-i Âlem ve Felâtun Bey ile Râkım Efendi gibi eserlerinde esaret hakkındaki görüşlerini ortaya koymaya devam edecektir.

Yazarın biyografisi için bk. “Ahmet Mithat Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmet-mithat-efendi