Şeyhülislâm Esʻad Efendî’nin (d. 1096/1685 - ö. 1166/1753) Türkçe ve Türkçeleşmiş kelimelerin Arapça ve Farsça karşılıklarını verdiği sözlüğü. Esʻad Efendî’nin 1725-32 yılları arasında hazırlayıp devrin padişahı I. Mahmud’a sunduğu Lehcetü’l-Lügat, 1795 yılında basılmıştır. Eser iki cilt hâlinde tertip edilmiş olsa da 1795 baskısı tek cilttir. 9 sayfalık giriş ve fihrist dışında mukaddime ve hâtime dâhil 851 sayfadan ibarettir. Sözlük kısmı 5. sayfada ebe maddesi ile başlayıp 850. sayfada yuva kelimesiyle bitmektedir. Devamında 1,5 sayfalık hâtime bulunmaktadır.

Madde başı olan kelimeler, metinde üzeri çizilerek belirtildiği gibi çerçeve dışına da kaydedilmiştir. Kitapta hareke kullanılmamış olup her sayfada 37 satır vardır. Eserdeki kelimeler Arap alfabesi ile bâb ve fasıl esasına göre dizilmiştir. Her harf önce meftûhe, meksûre ve mazmûne olmak üzere üç bâba ayrılmış, bu bâblar kendi içlerinde yine alfabetik olarak fasıllara taksim edilmiştir. Fasılların içindeki maddelerin dizilişinde ise herhangi bir alfabetik düzen bulunmamaktadır.

Eser, 23 harf üzerinden hareke itibarıyla 68 bâba, bu bâblar da kelimenin 2. Harfine göre 674 fasıla bölünmüştür. Sözlükte 3700 kadar Türkçe ve Türkçeleşmiş kelime madde başı olarak incelenmiştir. Maddelerin yaklaşık yüzde 65’i Türkçe, yüzde 15’i Arapça, yüzde 10’u Farsça, yüzde 3’ü batı kökenli, yüzde yedisi ise kaynağı şüphelidir. Yine bu maddelerin yaklaşık yüzde 65’i isim, yüzde 35’i fiillerden mürekkeptir.

Lehcetü’l-Lügat, madde başı olarak sadece Türkçe ve Türkçeleşmiş kelimeleri madde başı alması itibarıyla aynı Arapça ve Farsça kelimeleri madde başı yapan birçok sözlükten ayrılmaktadır. Bu yönüyle sözlükçülük geleneğimizde önemli bir yere sahip olan eserde kelimeler, halkın telaffuz ettiği şekilleriyle kaydedilerek fonetik imla tercih edilmiştir. Eser, ilk bakışta Türkçeden Arapça ve Farsçaya olmak üzere çok dilli bir sözlük hüviyetini haiz olmakla birlikte yer yer Türkçe açıklamaların kaydedilmiş olması ile de Türkçeden Türkçeye sözlük görünümü arz eder. Sözlükte bir madde açıklanırken aynı kavram alanına giren birçok kelime de kaydedilmiştir. Eser bu yönüyle de sözlük biliminin esaslarına göre bir kavram sözlüğü özelliğine sahiptir.

Esad Efendi, madde açıklamalarını kuvvetlendirmek için sık sık Arapça ve Farsça atasözleri ve deyimleri kullanmış; bitki, hayvan ve madenlerle ilgili maddelerde halk hekimliğine ait ayrıntılı bilgiler vermiştir. Bu yönüyle eser, ansiklopedik hüviyete sahiptir. Birçok eserden farklı olarak müstehcen kelimelere de yer verilen Lehcetü’l-Lügat’ta, bazı madde açıklamalarında ayet, hadis ve hikâyeler de nakledilmiştir. Müellifin sözlüğünü hazırlarken çeşitli konularda muteber kabul ettiği birçok Arapça ve Farsça eserden istifade etmiş olması, eser hakkında üzerinde durulacak dikkat çekici özelliklerden bir diğeridir (Beyreli 1988: XIX-XXVII).

Değişik kütüphanelerde birçok yazma nüshası bulunan ve aynı zamanda baskısı da yapılan Lehcetü’l-Lügat, şekil ve muhteva özellikleri üzerinde bazı değerlendirmelerin yapılıp çeviri yazılı metninin verildiği bir yüksek lisans tez çalışmasına konu olmuştur (Beyreli 1988).

Müellifin biyografisi için bk. “Es'ad, Ebû İshâk-zâde Mehmed Es'ad Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/esad-ebu-ishakzade-mehmed-esad