Memluk Kıpçak döneminde kaleme alınan sözlüklerden biri.

Türkistan’ın Sabrân kasabasından Abbâs İbni Hamza es-Sabrânî adlı bir Türk tarafından Mısır’da, Seyfeddîn Tükel es-Selâmî’nin evinde, Hicri 757 (Rebiülevvel ayının 14’ünde Cuma günü) / Miladi 1356 (18 Mart Cuma) yılında yazılmıştır (Argunşah 2013: 93; Eminoğlu 2011: 18-19).

Kitâbü’l-Ef’âl, “Fiiller Kitabı” anlamına gelmektedir. Eser, Memluk sahasında yazılan Arapça-Türkçe sözlükler arasında varak sayısı ve içerdiği kelime sayısı bakımından en hacimli olanıdır (Argunşah 2013: 93-94; Eminoğlu 2011: 11). 173 varaktan oluşan eser, satır arası düzenleme yöntemiyle hazırlanmıştır. Eserin her sayfasında 9 satır bulunurken son sayfasında 7 satır vardır. Arap gramerindeki fiil kalıplarına göre bilinen baplara ayrılmış Arapça fiillerin altına Türkçe karşılıklar yazılmıştır. Sözlüğün baştan 62. varağına kadar olan kısmında Arapça fiillerin hem Türkçe hem de Farsça karşılıkları, sonraki kısmında ise sadece Türkçe karşılıkları verilmiştir. Baştan 62. varağa kadar üç dilli, sonraki kısımda ise iki dilli Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Eser, satır arası bir sözlük olarak düzenlenirken Arapça kelimeler, Arapça fiil kökleri kalıplarına göre baplara ayrılmış, bapları oluşturan her kalıptaki kelimeler ve kelimelerin illetli kök harflerine göre çekimli biçimleri kendi içinde alfabetik olarak sıralanmıştır (Eminoğlu 2011: 20-21). Esere sonradan ilave edildiği izlenimini veren Farsça çeviriler, Türkçe çevirilerin aralarına veya satır başlarına dikey olarak yazılmıştır. Harekeli Arapça metin iri ve koyu olarak, harekesiz Türkçe (ve Farsça) metin ise satır arasında daha küçük ve noktasız nesihle yazılmıştır. Çok az sayıdaki Türkçe kelimede harekeye yer verilmiştir (Argunşah 2013: 94; Eminoğlu 2011: 20).

Eserde gramerle ilgili bilgi bulunmamaktadır. Eserdeki fiiller genellikle görülen geçmiş zaman kipinde çekimlenmiş ve her biri kısa cümle içinde kullanılmıştır. Cümlelerin içinde fiillerin yanı sıra isim, sıfat, zamir, zarf, edat gibi kelime türlerine de yer verilmiştir. Zengin bir söz varlığına sahip olan eserde, daha önce yayımlanan Memluk sahası eserleri ile tarihî Türk lehçelerinde yer almayan kelimeler de bulunmaktadır: kerge “tavan, gölgelik, örtme”, orta “dadı, ebe, sütanne”, taplamançıg “beğenilmeyen”, yarguç “el değirmeni” vb. (Argunşah 2013: 94-95; Balci 2019: 22). Eminoğlu, çalışmasının dizin kısmındaki madde başlarından hareketle, Kitâbü’l-Ef’âl’de toplam 3318 kelime bulunduğunu ve bu kelimelerin 2302’sinin Türkçe, 637’sinin Arapça, 216’sının Farsça olduğunu tespit etmiştir. Ayrıca eserde 78 Arapça+Türkçe, 81 Farsça+Türkçe, 4 Arapça+Farsça kelime yer aldığını belirtmiştir (2011: 78-79).

Kitâbü’l-Ef’âl’in bilinen tek nüshası Ahmet İyimaya’nın özel kütüphanesinde bulunmaktadır. İyimaya, eserin mikrofilmini Türk Dil Kurumu kütüphanesine bağışlamıştır. Eser, Emin Eminoğlu tarafından, bu mikrofilm esas alınarak 2011 yılında yayımlanmıştır. Eminoğlu öncelikle, baş sayfaları eksik olduğu gibi sayfaları da birbirine karışmış olan yazmanın karışık sayfalarını sıraya koymuştur. Bu sıralamanın sonucunda aralarda da bazı sayfaların eksik olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca yazmanın arkasında, metinle ilgili olmayan Arapça yazılmış beş sayfalık bir bölüm vardır. Bu bölümde harfler ve isimlerin hâlleri hakkında bilgiler verilmiştir (Eminoğlu 2011: 19-20).