Kitâbu Evsâfi’l-Mesâcidi’ş-Şerîfe, Ahmed [Fakîh] tarafından yazılmış bir mesnevidir. Özellikle tarihî veriler ve dil hususiyetleri değerlendirmeye alındığında eserin on dördüncü yüzyılın ikinci yarısı ile on beşinci yüzyılın ilk yarısında, 1350’li yıllar civarında yazılmış olabileceği görüşü kabul edilmiştir (Tezcan, 1994: 88). Kitâbu Evsâf'ın tespit edilebilen üç nüshası mevcuttur: British Library Or. 9847, vr. 1b-17a; Konya Koyunoğlu Şehir Müzesi ve Kütüphanesi 13875/1, vr. 79a-90b; Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Kadızade Mehmed Koleksiyonu 407/3, vr. 138b-153a. Bu nüshalardan ilk ikisinin varakları karışık ve eksik olmakla birlikte sonuncusu tamdır.

Kitâbu Evsâf, güncel bilgilerimize göre Anadolu sahasında yazılmış elimize ulaşan ilk hac seyahatnamesidir. Ahmed, Kudüs, Halilürrahmân, Mekke, Medine ve Şam şehirlerinin coğrafi özellikleri ve seyahati sırasında yaşadıkları hakkında kısa bilgiler vermektedir. Ancak eser, bunlardan ziyade Kubbetü’s-sahre, Mescid-i Aksâ, Haremü’l-Halîl, Harem-i Şerîf ve Mescid-i Nebevî gibi Müslümanlar için önem arz eden kutsal yapılara dair ayrıntılı bilgiler aktaran bir mesnevi özelliği göstermektedir. Mazıoğlu’nun incelemesi başta olmak üzere şimdiye kadar Kitâbu Evsâf üzerine yapılan çalışmalarda Ahmed’in hacdan dönüşte Kudüs’e uğradığı, burada geçirdiği günler sırasında oğlunu ve kızını özleyerek daha fazla kalamadığı yönünde verilen bilgiler (Ahmed Fakih 1974: 8, 13) yanlıştır. Nitekim Ahmed Fakîh’in Mekke’den dönüş sırasında değil, Mekke’ye gidiş sırasında Kudüs’e uğradığı; ailesine karşı duyduğu özlemin ise Mekke’den dönüşte, Şam’da konakladıkları sırada arttığı anlaşılmaktadır.

Aruzun hezec bahrinde, mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün kalıbıyla kaleme alınan mesnevi, Allah’a şükürle ve nasihatnâme formunda iki münacatla başlar. Nat, medh-i çehâr-yâr, padişaha veya devrin devlet adamlarına övgü, sebeb-i telif yahut âgâz-ı dâstân gibi bölümler bu mesnevide yoktur. Gördüğü mekânları ve bu mekânlardaki çeşitli yapıları anlatan, anlatımını kimi zaman muhtelif kıssalarla çeşitlendiren şair, eserini, Allah’a ettiği duayla sonlandırır. Metnin aralarında, mesnevi metniyle aynı vezinde ancak kaside nazım şekliyle yazılmış iki şiir mevcuttur. İlk şiir, on bir beyitten oluşmaktadır. Bu şiirde hacca gitmenin ve namazın öneminden, dünyadan vazgeçmek ve haramdan sakınmak gerektiğinden bahsedilmiştir. Dokuz beyitten oluşan ikinci şiir ise şairin Mescid-i Nebevî hakkındaki gözlemlerine, burayı görmenin kendilerine verdiği mutluluğa ve mekânın hatırlattıklarına dairdir. Ayrıca eserin Kudüs bahsinde yer alan beş ve Medine bahsindeki iki beyti ise daire-i mu’telifenin remel bahrinde, fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün kalıbıyla yazılmıştır. Kudüs bahsi içerisindeki beyitlerden ikisi Âşık Paşa’nın Garîb-nâme’sinden alınmıştır. Bunların şair tarafından tazmin amacıyla alıntılanıp alıntılanmadığı veya esere müstensihler tarafından eklenip eklenmediği meçhuldür. Medine bahsi içerisindeki iki beyit ise kafiye örgüsü nedeniyle kıta, nazm yahut dübeyt nazım şekliyle yazılmıştır. Eser içerisinde hece ölçüsüyle yazılıp beyit düzeniyle tertip edilmiş dörtlükler de yer alır. Bunlardan ilki on altılı (veya sekizli) hece ölçüsüyle yazılmış dokuz beyitten/dörtlükten oluşmaktadır. Ahmed, bu şiirinde, Halilürrahmân’a gitmek gerektiğinden bahsederek Hz. İbrâhîm hakkındaki çeşitli telmihlere yer vermiştir. Bir diğeri Mekke bahsinin başlangıcında yer alır. On altılı (veya sekizli) hece ölçüsüyle yazılmış dört beyitten/dörtlükten oluşmaktaysa da istinsahında pek çok hata vardır. Üç nüsha üzerinden kurulan metin, bugün için toplam 432 beyit tutarındadır (Kolbaş, 2023: 43-45).

British Library nüshasının sonunda (vr. 17a-21b), Kudüs övgüsünde hece ölçüsüyle ve beyit düzeninde tertip edilen dört şiir yer almaktadır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Seminer Kütüphanesi’nde 4453 (veya 246) numarada kayıtlı Kudüs övgülerini içeren yazmanın sonunda da dördü British Library nüshasındakilerle nüsha farkları haricinde aynı olmak üzere beş şiir bulunmaktadır (Sertkaya 1989: 67; Pala 2004: 124). Ancak bu şiirlerden Nûh mahlasıyla yazılmış olanının Fakîh’e aidiyeti şüphelidir (Kolbaş, 2023: 45, 48-50). Bunlar, Koyunoğlu ve Süleymaniye nüshalarında bulunmadığından Kitabu Evsâf metninden ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Ahmed Fakîh; eserinde, gördüğü mekânların adım ölçüsüyle tespit ettiği genişliğine ve enine, kemerlerin, direklerin, buralarda asılan kandillerin, minarelerin, minarelere çıkan basamakların sayısına, hangi malzemeden yapıldıklarına ve bu türden başka ayrıntılara detaylıca yer vermiştir. Dolayısıyla şair, bu mesneviyi yolculuk hâtıralarını yazmak, gördüğü mekânların vasıflarını mimar hassasiyetiyle aktarmak, kendisinden sonra aynı coğrafyalara gideceklere ve ilgili mekânlara gireceklere bu yerlerle ilgili önceden bilgi vermek, ayrıca fakih olması hasebiyle de çeşitli nasihatlerde ve tavsiyelerde bulunmak amacıyla kaleme almıştır.

Fakîh’e ait hece ölçüsüyle yazılmış şiirlerin aynı konuda kendinden sonra yazılmış eserlere örnek oluşturduğunu söylemek mümkündür. Nitekim on altıncı yüzyılın hemen başında aynı yolculuğa çıkan Esîrî’nin Hüsâm-nâme'sindeki iki beytin Fakîh’in iki beytiyle benzerliği bu durumu ortaya koymaktadır (Kolbaş 2021: 91).

Kitâbu Evsâfi’l-Mesâcidi’ş-Şerîfe, 1974 yılında Hasibe Mazıoğlu tarafından yayımlanmış; fakat British Library nüshasını esas alan bu çalışmada eserin varakları yanlış sıralanmıştır. Eser, inceleme, tenkitli metin, sonnotlar, sözlük ve metin dizini ile tıpkıbasım bölümlerini ihtiva eden bir çalışma hâlinde Ozan Kolbaş tarafından yayımlanmıştır (2023).

Şairin biyografisi için bk. “Ahmed Fakîh”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmed-fakih