İslam ve tasavvuf felsefesi ile ilgili pek çok eserde zikredilen meşhur Şeyh-i San’ân hikayesini anlatan, Ziyâ'î tarafından kaleme alınmış mesnevi.

Âşık olduğu Hristiyan kızın peşine düşerek elli yıllık ibadet ve takvasından vazgeçen Şeyh Abdürrezzâk(Şeyh San’ân)ın macerası, hakiki aşk yolunun zorluklarının anlatıldığı mesnevinin; biri Londra’da, biri Zagreb’de, ikisi İstanbul’da olmak üzere dört nüshası vardır. “fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün” kalıbıyla yazılmış 1725 beyitlik mesnevinin 1-330. beyitleri arası giriş bölümüdür. (1-48. beyitler besmele, 49-78. beyitler tevhid, 79-108. beyitler naat, 109-146. beyitler münâcat, 147-207. beyitler sebeb-i nazm-ı kitâb).1329 beyitlik konunun işlendiği bölüm; 331-1660. beyitler arasında, 164 beyitlik sonuç bölümü de “hâtime-i kitâb” başlığı altında, 1661-1725. beyitler arasındadır. Ziyâ’î, eseri yazma sebebini; bütün güzel aşk hikayelerinin başkaları tarafından defalarca yazıldığını, kendisinin de daha önceden Varka vü Gülşâh mesnevisi kaleme aldığını, Şeyh San‘ân’ın hikayesini yazmanın kendisine kaldığını ifade ederek açıklar.

Mesnevi’nin özeti şu şekildedir: Sa‘nân’da yaşayan meşhur bir şeyh olan Abdürrezzâk, bir gece rüyasında Anadolu’da puta secde ettiğini görür. Bu rüyadan huzursuz olan şeyh, müritleriyle beraber Anadolu’ya gelir. Rum kayserinin şehrinde, güzellikte eşi benzeri olmayan bir Hristiyan kızını görüp ona aşık olur. Hasta ve perişan halde ağlaya inleye, tersa kızının eşiğinde köpekleriyle beraber yatmaya başlar. Kız da vuslatına karşılık ona dört şart öne sürer. Bunlar; puta tapmak, Kur’ân’ı yakmak, şarap içmek ve Hristiyan olmaktır. Bu şartları yerine getirdikten sonra bu kez de mehr(nikah bedeli) olarak bir yıl kızın domuzlarına çobanlık eder. Şeyhten ümidi kesip geri dönen müritler, şeyhin Kabe’de kalmış olan müridine durumu anlatırlar. Bu hakikatli dost, bir gece rüyasında Hz.Muhammed’i görüp şeyhi için şefaat diler. Müjde vermek için şeyhin yanına varan müritler, onu pişman bir halde çöllerde ağlayarak dolaşırken bulurlar ve şeyhlerinin tövbe ettiğini anlarlar. Bir zaman sonra da Hristiyan güzeli, şeyhe yaptıklarına pişman olup ayağına kapanır ve Müslüman olur. Kabe’de günlerini namaz, oruç ve dua ile geçiren kız, sonunda ukbaya göçmek istediğini söyler ve ölür.

Mesnevinin sonunda eserin tamamlanışına 991/1583 tarihi düşürülmüştür. Ziyâ’î, mesnevide konu olarak Attâr (ö. 1221)’ın Mantıku’t-Tayr'ındaki Şeyh Sanân Hikayesi'ne sadık kalmakla beraber bazı motiflerde ve hikâyenin sonuç bölümünde değişiklik yapma yoluna gitmiştir. Bu durum esere orijinal bir nitelik kazandırmıştır. Ziyâ’î’nin mesnevisini diğerlerinden ayıran en önemli özellik hikayenin sonuç bölümüdür. Attâr’ın hikayesinde, Hristiyan güzeli Şeyh’e kavuştuğu an Müslüman olur ve ölür. Ziyâ’î’nin eserinde ise Şeyh’in sevdiği kız hemen ölmez, Şeyh ile beraber Kabe’ye gelir, günlerini dua ve ibadetlerle geçirdikten sonra ölür. Bu farklılık; bir Rumeli şairi olan Ziyâ’î’nin eserinde, Balkanlarda yüzyıllar boyunca iç içe yaşayan Hristiyan ve Müslüman halkın inançlarının karşılaştırılması olarak görülebilir. Şair bu eserinde, Hristiyanlık ile Müslümanlığı mukayese etmiş, İslamiyet'in üstünlüğünü vurgulamak istemiştir. Tasavvufî bir nitelik taşıyan hikâyenin anlatmak istediği ana düşünce, aşkın insanın gönlünde olduğu fikridir. Aşk uğruna çekilen eziyetlere ve ayıplamalara alçak gönüllülükle katlanmak ve sabır göstermek gerekir. Aşk yolu, zorluklarla doludur ve gerçek aşka ancak çekilen sıkıntılar neticesinde ulaşmak mümkündür. Şeyh-i San’ân Kıssası, yıllardır söylenegelen “Sarı Gelin” türküsünün de hikâye kaynağını teşkil etmektedir.

Şeyh-i San'ân Mesnevisi, Müberra Gürgendereli tarafından yayınlanmıştır (2007).

Şairin biyografisi için bk. "Ziyâ'î, Hasan Ziyâ’î Efendi". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ziyai-hasan-ziyai-efendi