Hint kaynaklı Kelîle ve Dimne adlı siyasetname türündeki eserin Anadolu sahasında Batı Türkçesine yapılan ilk tercümesi. Konusu itibarıyla bir ahlak ve siyaset, türü olarak ise bir hikâye ve masal kitabı olan Kelîle ve Dimne, Hint asıllı Sanskritçe bir eser olup asıl adı Pançatantra’dır. En eski şekli Vişnu mezhebinden bir brahman tarafından yaklaşık miladî 300 yılına doğru Keşmir’de yazılan eserin Arapçalaşmış adı, hikâyedeki iki çakal kardeşe (Karataka ve Damanaka, Pehlevî dilinde Kelîleg ve Demneg) dayanmaktadır (Karaismailoğlu 2002: 210).

Aslı Sanskritçe olan Kelîle ve Dimne’nin ilk çevirisi Pers kralı Hüsrev Anuşirvan (531-597)’ın zamanında Pehlevî diline yapılmıştır. Adı geçen kralın isteği üzerine, tabibi Bürzûye Hindistan’a giderek bin bir güçlükle sarayın hazinesinde bulduğu kitabı gizlice istinsah ederek İran’a getirmiş ve eseri burada Pehlevî diline çevirmiştir. Genişletildiği düşünülen bu ilk çeviri günümüze ulaşamamıştır. Kelîle ve Dimne ilk defa Pehlevî diline aktarıldıktan kısa bir süre sonra, yaklaşık 570’lerde Bûd adlı bir Hıristiyan tarafından Süryânîceye çevrilmiştir. Günümüze ulaşan bu ikinci çeviriyi, İbnü’l-Mukaffâ’nın Pehlevî dilindeki çeviriden hareketle bir mukaddime ve bazı masalların ilavesiyle 750’lerde Arapçaya aktardığı versiyonu takip etmektedir. Eser sonraki yüzyıllarda manzum olarak da Arapçaya aktarılmış ve bu manzum çevirilerin bazıları günümüze de ulaşmıştır. Günümüze kadar ulaşan Kelîle ve Dimne çevirilerine, Süryânîce ve özellikle Arapçaya yapılan çeviri kaynaklık eder. İbnü’l-Mukaffâ’nın tercümesi, Sâmânî hükümdarı Nasr bin Ahmed’in emriyle Ebü’l-fazl Muhammed-i Bel’amî tarafından Farsçaya çevrilmiş ve bu çeviri Rûdekî tarafından yine aynı hükümdarın emri ile mesnevi nazım biçimiyle nazma çekilmiştir. İbnü’l-Mukaffâ’nın tercümesi sonraki asırlarda, iki defa daha Farsçaya tercüme edilmiştir. Bunlardan ilki, Nizâmüddîn Ebü’l-Me’âlî Nasrullâh bin Muhammed bin Abdülhamîd tarafından yapılmış olup Gazne hükümdarı Behrâm Şâh (ö. 552/1157)’a ithaf edilmiştir. İkincisi ise Hüseyin Vâ’iz Kâşifî (ö. 910/1504-5)’nin Hüseyin Baykara’nın veziri Ahmed Süheylî’nin adına izafetle Envâr-ı Süheylî adını verdiği çeviridir. Kelîle ve Dimne’nin bunların dışında manzum ve mensur başka tercümeleri de bulunmaktadır (Çeviriler için bk. Toska 1991).

Erken dönem çalışmalarda aynı dönemlerde yaşamış olduğu düşünülen Hoca Mes’ûd ve Kul Mes’ûd adlı iki yazardan Kul Mes’ûd tarafından yazıldığı düşünülmüştür. Zehra Toska eser üzerinde yaptığı doktora tezinde, iki ayrı sanatçı olduğu düşünülen bu iki yazarın aynı kişi olabileceğini güçlü bir ihtimal olarak öne sürmüşken (1989: 237-42) Semih Tezcan ise aynı eserin nazma aktarılmış versiyonu üzerinde yazdığı makalesinde (1995) bu iki yazarın aynı kişi olduğunu tespit eder. “Kul” ve “Hoca” kelimelerinin birer sıfat olduğunu belirten Tezcan, yazarın Mes’ûd bin Ahmed olarak kayda geçirilmesi gerektiğini ileri sürer (Tezcan 1995: 74-75).

Anadolu sahası Türk edebiyatında, edebî tercümenin ilk örneklerini verenlerden biri olan Mes’ûd bin Ahmed (ö.1354’ten sonra)’in Türkçeye aktardığı eserlerden biri de Kelîle ve Dimne’nin mensur tercümesidir. Nasrullâh’ın Farsça tercümesini esas alan Mes’ûd, tercümesine bir hamdele ve salvele ile başladıktan sonra padişahlara itaat etme konusunda bazı bilgiler verip sözü Kelîle ve Dimne kitabına getirir. Kitabın tercüme sürecini tahkiye eden mütercim, daha sonra kitabın bölümlerine yer verip Kelîle ve Dimne kitabını tercüme etmeye başlar.  Mes’ûd bu tercümeyi Aydınoğlu Umur Bey (ö. 748/1347-48)’in işaretiyle tercüme ettiğini dile getirmektedir (Yazar 2011: 860). 

Kelîle ve Dimne, adı Arapça metinde Beydebâ şeklinde verilen bir filozofla Debşelim adındaki hükümdar arasında geçen konuşmalar şeklinde kaleme alınmıştır. Kitabı oluşturan masalların kahramanları hayvanlardır. Eser, Arapça versiyonlardaki yaygın tertibe göre muhtemelen sonradan eklenmiş dört mukaddime ile beş kitaptan meydana gelmektedir. Bununla birlikte muhtelif çevirilerine göre eserin tertibi ve muhtevasında farklılıkların ortaya çıktığı görülmektedir (Toska 1991: 355-57; Karaismailoğlu 2002: 210). Zehra Toska'nın çalışmasına göre kitapta 16 bâb ve bir zeyl mevcuttur. Her bâbda farklı sayıda hikâye yer almaktadır (1989: 322-328) Mes’ûd bin Ahmed, Nizâmüddîn Ebü’l-Me’âlî Nasrullâh bin Muhammed bin Abdülhamîd'in Farsça versiyonunu esas alarak yaptığı tercümesi arasına birçok manzume serpiştirmiştir. Kaynak metindeki çoğu sözcüğe Türkçe asıllı kelimelerle karşılık verme çabasından ötürü Mes'ûd'un eseri Türkçe söz varlığı açısından çeşitlilik arz eden zengin bir eserdir (Toska 1989: 292).  Mes'ûd b. Ahmed, mensur olarak yaptığı bu çeviriyi daha sonra Aydınoğlu Îsâ Bey’in isteği ile nazma çekip I. Murâd’a sunmuştur (Tezcan 1995: 72).

Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 1897 ve Bodleian Kütüphanesi, Marsh, 180 numaralarda kayıtlı olmak üzere iki nüshası tespit edilen (Toska 1989: 260) eser Zehra Toska tarafından bir doktora tezi çerçevesinde geniş bir incelemeyle birlikte Latin harflerine aktarılmış (1989), ancak bu çalışma henüz neşredilmemiştir.

Şairin biyografisi için bk. “Hoca Mes’ûd, Mes’ûd bin Ahmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hoca-mesud-mesud-bin-ahmed