Karışık dilli bir Kur'an tercümesi.

Başı ve sonu eksik olduğu için ne zaman, nerede ve kimin tarafından yazıldığı bilinmeyen bu yazma eserin tek nüshası vardır (Süleymaniye Kütüphanesi. Yazma Bağışlar Bölümü. 3966). Toplam 222 yaprak olan yazmanın ilk yaprağı 49. sûre (Sûretü’l-Hucurât) ile başlamakta ve son yaprağı 111. sûre (Sûretü Ebî Leheb) ile bitmektedir. Yazmanın, sondan sadece 3-4 yaprağı eksik olmasına rağmen baştan epeyce kısmı yoktur. Mevcut yapraklar, Kur’an’ın ancak 1/6’sı (altıda biri) kadarını içermektedir. Bu da eserin aslının üç-dört cilt hâlinde olması ihtimalini kuvvetlendirmektedir.

Eserin sayfa ebadı yaklaşık 17,5x26 cm’dir. Sayfalardaki satır sayısı altı ile on altı arasında değişmektedir. Arapça metin, koyu ve büyük harflerle yazılmıştır. Türkçe çeviriler ise Arapça metnin satır aralarına daha küçük ve yukarıdan aşağıya doğru eğimli bir yazıyla yazılmıştır. Çeviri, kelime kelime yapılmakla birlikte bazen Arapça kelimelerin hacimli bir açıklamayla karşılandığı da görülür. Arapça kelimelerin anlamlarının kendinden önceki veya sonraki kelimelerin altına yazıldığı da olmuştur. Eserde çeviriler yanında tercüme edilen ayetlerle ilgili hadis, hikâye ve tefsirler de bulunmaktadır. Eserin bazı sayfalarının kenarlarında farklı bir kalemle yazılmış, özet mahiyetinde notlar vardır. Çok az olmakla beraber bazı sayfalarda Farsça notlar da bulunmaktadır.

Eseri bilim dünyasına ilk defa Prof. Dr. Nuri Yüce tanıtmıştır (Eine neu endeckte Handschrift des Mitteltürkischen – Sprach – und Kulturkontakte der Türkischen Völker, (Materialien der zweiten Deutschen-Tukologen Koferenz Rauischholzzhausen, 13-16 Juli 1990, hrsg v.J.P. Laut und K. Röhrborn. Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1993. Veröffentlichhungen der Societas Uralo-Altaica 37, 221-227).

“Karışık dil” terimi bir taraftan Anadolu’da Doğu Türkçesi etkisi altında gelişen yeni edebi dille ortaya konan eserlerin, diğer taraftan 13. yüzyılda Harezm Türkçesiyle temsil edilen Doğu Türk yazı dilinde, özellikle Moğol istilasının neden olduğu boylar ve diller karışmasının ortaya çıkardığı Kıpçak ve Oğuz dil özelliklerinin artış gösterdiği eserlerin dili için kullanılan bir terimdir. Harezm, Kıpçak ve Oğuz lehçeleri özelliklerini yansıtan bu yazmadaki karışık dilli metin, Türk dili için son derece değerlidir. Eser dil bakımından hem Doğu hem de Batı Türkçesi özellikleri taşımaktadır.

Harezm ve Altınordu sahasında yazıldığı düşünülen bu eserde hem Doğu hem Batı Türkçesi gramer unsurları ç içedir. bol-~ ol-; taqı ~ daqı, ti-~ di-, ton ~ don, tokuz ~ dokuz gibi ikili şekiller bir arada bulunmaktadır. Ekler yazılırken, bazen harekelerle gösterilmiş, bazen de aynı ekler harflerle yazılarak gösterilmiştir. Dil özelliklerinden yola çıkılarak eserin 13. veya 14. yüzyılda yazıldığını söylemek mümkündür.

Arapça ayetler ve Türkçe tercüme ve tefsirden oluşan metnin %80'i harekelidir. Ünlüler için elif, vav, ye harflerinin az kullanılışı, müellif veya müstensihin Karahanlı imla geleneğine bağlı kalmadığını, Oğuzların Anadolu’da kullandıkları imlaya yakın bir yol izlediğini göstermektedir. n ünsüzü ile biten bazı kelime veya ekler yazılırken n harfi yerine tenvin kullanılmıştır: 

Eser, Osman Toker (2000), Ayşe Uyansoy Hillhouse (2006), Cengiz Müfettişoğlu (2006), Aslı (Uygun) Zengin (2007) ve Recep Yılmaz (2007) tarafından yüksek lisans tezi olarak çalışılmıştır.