Ebussuûd Efendi tarafından kaleme alınan Kur’ân-ı Kerîm tefsiri.

Yazımına Yunus Suresi’yle başlanan eser, 1566 yılında tamamlandıktan sonra hızla tashih edilip çoğaltılmıştır. Tefsirden bir takım (2 cilt), dönemin padişahı Kânûnî Sultân Süleymân’a takdim edilmiş, bunun mukabilinde müellifine yüksek miktarda mükâfatta bulunulmuştur. Ebussuûd Efendi’nin bu tefsiri, kısa zaman içinde hüsnükabul görmüş ve kendisine “Sultânü’l-müfessirîn” unvanını kazandırmıştır (Yerinde 2011: 340-342).

Eserin mukaddime kısmında, tefsirin telif sebebi ve nasıl yazıldığına dair bilgilere yer verilmiştir. Buna göre, müellif bu eseri yazarken Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı ile Beyzâvî’nin Envârü’t-Tenzîl isimli tefsirinden çokça istifade etmiştir. Bunlar dışında Fahreddîn er-Râzî’nin tefsiri de, müellifin başvurduğu önemli kaynaklardan biridir. Ebussuûd Efendi, tefsirini yazarken çeşitli usûller takip etmiştir. Bunlardan en mühim olanı, Kur’ân’ın Kur’ân ile tefsiridir. Söz gelimi Ebussuûd Efendi, Nisa Suresi’nin 107. ayetindeki “nefislerine hainlik etmiş kimselerden yana mücadele etme” ifadesini, Bakara Suresi’nin 187. ayetini referans göstererek tefsir etmiştir. Bu ayete göre de insanın kendi nefsine hainlik etmesi, günah işlemek suretiyle gerçekleşmektedir. Başvurulan bir diğer yöntem de, Kur’ân’ın hadis ile tefsir edilmesidir. Ebussuûd Efendi, Bakara Suresi 238. ayetteki geçen “orta namaz”ın “ikindi namazı” olduğunu, Hz. Peygamber’in Hendek Savaşı günlerinde ifade ettiği “Bizi orta namazdan alıkoydular –ki o ikindi namazıdır-…” şeklindeki hadis rivayetiyle açıklamıştır. Bunların dışında ayetlerin nüzûl sebeplerine değinmesi, kelâmî ve fıkhî değerlendirmelerde bulunması, kıraatlere geniş yer vermesi, İsrâiliyât olduğu konusunda bazen bilgi verip bazen vermediği Yahudi kaynaklı rivayetler kullanması, müteşâbih bazı ayetleri tefsir etmesi, Kur’ân-ı Kerîm’in belâgât ve i’câz yönünü göstermeye çalışması, ayetleri şiirle istişhâd yöntemiyle (şiiri delil olarak kullanarak) açıklaması ve ayetlerin/surelerin birbiriyle olan bağlantısına/insicâmına ehemmiyet göstermesi Ebussuûd Efendi’nin bu tefsirde takip ettiği metodlardır (Cerrahoğlu 1974: 197-202). Müellif, ahkâm ayetlerini tefsir ederken içinde bulunduğu Hanefî mezhebine dair görüşleri öne çıkarmış ancak yer yer diğer mezheplerin görüşlerine de değinerek farklı yaklaşımlar arasında mukayeselerde bulunmuştur.

İrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, Şevkânî ve Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî başta olmak üzere sonraki müfessirlerin kaynak olarak kullandığı bir eser olmuştur. Öyle ki Âlûsî, neredeyse tefsir ettiği her ayette Ebussuûd Efendi’nin tefsirine başvurmuştur (Ateş 2000: 457). Bu tefsir, her ne kadar kendisine has özellikleri ve etkisi sebebiyle övülen bir eser olmuşsa da, içerisinde, yalancılıkla suçlanan Kelbî ile Mukâtil bin Süleymân’dan gelen nakiller ve mevzû’ hadisler bulunması sebebiyle tenkit de edilmiştir.

Eserin hem dünya hem de İstanbul kütüphanelerinde yüzlerce yazma nüshası bulunmaktadır (Yerinde 2011: 343).

Çok sayıda akademik çalışmaya konu olan İrşâdü’l-‘Akli’s-Selîm, daha önce 11 cilt halinde Boğaziçi Yayınları tarafından neşredilmiş, son olarak da İSAM tarafından 9 cilt halinde yayımlanmıştır.

Yazarın biyografisi için bk. "Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ebusuud-efendi-hace-celebi