- Yazar Biyografisi (TEİS)
Hâkânî, Mehmed Beg - Madde Yazarı: Prof. Dr. Mehtap Erdoğan Taş
- Eser Yazılış Tarihi:1007/1598-99
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:16. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Hilye
- Yayın Tarihi:14/09/2022
HİLYE-İ SA'ÂDET (HÂKÂNÎ)
manzum hilyeHâkânî, Mehmed Beg (d. ?/? - ö. 1015/1606)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Hâkânî Mehmed Bey tarafından kaleme alınan meşhur Hz. Muhammed hilyesi. Hilye-i Sa‘âdet adıyla tanınan eser 712 beyitlik bir mesnevi olup aruzun “fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün” kalıbıyla yazılmıştır. 1007/1598-99 yılı içerisinde tamamlanmıştır. Besmeleyle başlayan eser tevhid ve na’t ile devam eder, Hz. Peygamber'in hilyesine bakanların bu dünyada ve ahirette kavuşacakları hayırlar sıralanır, ayrı ayrı başlıklar altında Hz. Peygamber’in uzuvlarının tasvir edildiği ana bölümden sonra münacat ile son bulur.
Hilye-i Sa’âdet, Süleyman Çelebi’nin Mevlid’ine özenilerek aşkla yazılmış ve yüzyıllarca geniş kitlelerin ilgisini görmüştür. Yüksek kültür katmanlarında tıpkı Mevlid yahut Miraciye gibi özel gün ve gecelerde okunduğuna ve bestelendiğine dair sözlü rivayetler var ise de elimizde bestesi bulunmamaktadır. Canlı teşbihler ve yerinde tespitlere de rastlanan konu bölümü, kaynakları belirtilen uzun bir araştırmanın ürünü olup baştan sona sehl-i mümtenidir. Kolay okunması, hatırda kalması ve gönüllere hitap etmesi dolayısıyla yüzyıllarca tekrar tekrar yazılmış, sayısız el yazması nüshası meydana gelmiştir. Pek çok beyti hat levhası olarak yazdırılıp dinî mekânlara ve evlere asılması adet edinilmiştir (Pala 2014).
Hâkânî Mehmed Bey, Hilye-i Sa‘âdet’i ile hilye sahasında büyük bir çığır açmıştır. Hilyesi o kadar beğenilmiştir ki gerek Hz. Muhammed hilyesi yazanlar gerekse diğer hilye şairleri, eserlerinde Hâkânî’nin adını ve hilyesini anmadan geçememişlerdir. Pek çok şair ona gıbta ettiğini açıkça dile getirmiş ve bu nedenle kendisinin de hilye yazdığını söylemiştir. Bazılarına göre ise Hâkânî öyle güzel bir eser meydana getirmiştir ki onunkinden daha güzel bir Hz. Peygamber hilyesi yazılamaz. Onu bu alanda geçmek mümkün değildir. Bu nedenle onlar Hz. Peygamber hilyesi yazmaya bile kalkışmaz, Hâkânî’nin hilyesini tanzir etmezler, taklit edemezler ve başka bir alanda hilye kaleme alırlar (Erdoğan 2013: 40). Böylece zamanla Hâkânî’nin hilyesine zeyller yazılmaya başlar. Hatta neredeyse Hz. Peygamber hilyeleri dışında kalan bütün hilyelerin Hâkânî’ye zeyl olarak yazıldığı bile söylenebilir. Nitekim bazı hilye şairleri Hâkânî’ye zeyl yazdığını açık açık dile getirirken bazıları da Hâkânî’nin Hz. Peygamber hilyesinin çok başarılı olduğunu, artık o yolun kendilerine kapandığını ya da Hâkânî’nin eksik bıraktığını düşündükleri diğer önemli kişilerin de hilyesinin yazılması gerektiğini düşündüklerini söyleyerek zeyl yazdıklarını dolaylı yoldan ifade ederler. Hâkânî, hilyesiyle hem edebiyatımıza hilye türünün en güzel örneğini kazandırmış hem de kendisinden sonra pek çok hilyenin vücuda getirilmesine zemin hazırlamıştır (Erdoğan 2013: 42). Hâkânî’nin hilyesine nazire yazanlar arasında Nahîfî, Ârif Süleymân, Mehmed Necîb, Mustafâ Fevzî b. Nu‘mân, İsmâil, Sâdık Kemâl Paşa, Âşık Kadrî, Mustafa Fehmi Gerçeker öne çıkan isimlerdir. Zeyl yazanlar arasında Cevrî, Neşâtî, Salâhî-i Uşşâkî, Hanyalı Nûrî, Na‘tî, Şâkir Mehmed ve Safhî sayılabilir.
Eser üzerine Külekçi (1988), Karahan (1992), Pala (2005) ve Erdoğan (2013) çalışmıştır. Ayrıca eser, Hayreddin Karaman tarafından günümüz Türkçesine hece vezniyle aktarılmıştır (2008).
Şairin biyografisi için bk. “Hâkânî, Mehmed Beg”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hakani-mehmed-beg
Eserden Örnekler
Bu hadîs içre budur kavl-i ehem
Ya‘ni Allâhu Te‘âlâ a‘lem
Nice pâkîze sühandan sonra
Fahr-ı âlem didi benden sonra
Hilye-i pâkimi kim görse benim
Ola görmüş gibi vech-i hasenim
Gördügince müteşevvik olsa
Hâsılı hüsnüme âşık olsa
Ârzû itse yüzüm görmege ol
Kalbine neş’e-i Hak itse hulûl
Âteş-i dûzâh olur ana harâm
Eyler ikrâm ile firdevse hırâm
Fitne-i kabrden ol merd-i Hudâ
Yevm-i mîzâna dek emn üzre ola
Dahi haşr itmeye uryân anı Hak
Ola gufrânına Hakk’ın mülhak
Anı hırz eylese bir ehl-i sefer
Zarar irmez ana dir peygamber
Bu rivâyât-ı kesîrü’l-berekât
Böyle nakl oldı Alî’den bi’z-zât
Makâle-i Havâss-ı Hilye-i Hâsü’l-Hâss-ı Nebî-i Muhterem ‘Aleyhisselâm
Meş‘al-i âfile-i ehl-i yakîn
Hazret-i şeyh-i cihân Sadrü’d-dîn
Didi bu hilye-i âlî-câhı
Kim ki yazup nazar itse gâhi
İde Hak cümle belâlardan emîn
Pür-belâ olsa eger rûy-ı zemîn
Füc'eden vesveseden hâtimeden
Anı hıfz eyleye Zü'l-Fazl u Minen
Oldugı hânede fakr u gam u bîm
Olmaya girmeye şeytân-ı racîm
Hacc u itâk sevâbın her ân
Ana ihsân ide Dâdâr-ı cihân
Mübtelâ olmaya emrâza teni
Rahne-dâr olmaya burc-ı bedeni
Kadem urunca diyâr-ı ademe
Olmaya ana musallat zaleme
Şerr-i dünyâ vü azâb u ukbâ
Ana yaklaşmaya dir icmâlâ (Erdoğan 2013: 123-124).
Kaynakça
Erdoğan, Mehtap (2013). Türk Edebiyatında Manzum Hilyeler. İstanbul: Kitabevi Yay.
Karahan, Abdülkadir (1992). Hakani Mehmed Bey’in Hilye-i Şerife’si. İstanbul: Sabah Gazetesi Yay.
Karaman, Hayreddin (2008). Gönüllerin Süsü, Hanelerin Zineti Hilye/Peygamberimizin Şekil ve Şemâili. İstanbul: Ufuk Yay.
Külekçi, Numan (1988). Hilye-i Hâkânî. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yay.
Pala, İskender (2005). Hâkânî Mehmed Bey Hilye-i Sa‘âdet. İstanbul: Kapı Yay.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | DÎVÂN (HÂKÂNÎ) | Hâkânî, Mehmed Beg | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 2 | MİFTÂH-I FÜTÛHÂT (HÂKÂNÎ) | Hâkânî, Mehmed Beg | Dr. Öğr. Üyesi Müzahir KILIÇ |
Görüntüle | ||
| 3 | DÎVÂN (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 4 | MÜNŞE’ÂT (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 5 | TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş |
Görüntüle | ||
| 6 | KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Doç. Dr. Himmet BÜKE |
Görüntüle | ||
| 7 | HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 8 | ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlisî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 9 | ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) | Mesîhî, Îsâ | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 10 | DÎVÂN (ŞÂMÎ) | Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 11 | HEFT PEYKER (ABDÎ) | Abdî | Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ |
Görüntüle | ||
| 12 | CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) | Abdî | Prof. Dr. Adnan Ince |
Görüntüle |