[HÂVER-ZEMÎN MESNEVİSİ] (?)
Hz. Alî cenknamesi
(?)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Hz. Alî’nin İslamiyet uğruna girdiği mücadeleler üzerine inşa edilen manzum eser. Milli Kütüphane'de Salsâl-nâme başlığı ile kayıtlı Yz A 7522/1'de numarada yer alan tek nüshanın başı ve sonu eksiktir. Bu nedenle şairin kimliği ve mesnevinin adına ilişkin katalog bilgisi doğru değildir. 5702 beyitten oluşan manzume, aruzun “fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün” kalıbıyla yazılmıştır. Metinde sıkça vezin ve kafiye hatalarının yapıldığı görülmektedir. Eser, ses ve şekil özellikleri açısından daha çok 13-15. yüzyıllar Anadolu Türkçesinin özelliklerini taşımaktadır. Metin, Türkçe söz varlığı açısından son derece zengin olmakla birlikte oldukça fazla Arapça ve Farsça unsur ihtiva etmektedir.

Cenkname türündeki diğer eserlerde olduğu gibi söz konusu mesnevide de konu, temel olarak Hz. Muhammed çevresinde gelişir. Bu eserler çoğunlukla, Hz. Muhammed’in Müslümanlığın yayılması ve korunması için Hz. Alî’yi görevlendirmesi ve Hz. Alî’nin bu yolda girdiği mücadeleler, kahramanlıklar sonunda fethedilen bölgelerde İslam dinini yayması ile sonuçlanır. Eser baştan eksik olduğu için hikâye doğrudan bir savaş tasviriyle başlar. Daha sonra Hz. Alî ve onun yanında diyar diyar ilerleyerek her türlü mücadeleye katılan Mihcen, Mâlik, Sa'd, Seyyâf, Hoca Amr gibi din savaşçılarının maceraları, bölümler hâlinde detaylı olarak anlatılır. Bu kahramanların mücadelelerinin en çetini, heybeti ve zalimliği ile nam salan, beş ülkeye hükmeden ve doksan oğlu bulunan Salsâl isimli padişah ile yapılmıştır. Milli Kütüphane’de bulunan eserin katalog kaydına Salsâl-nâme başlığı verilmiş olmasının nedeni bahsi geçen zorlu mücadele olmalıdır. Hz. Alî’nin Salsâl’la ve oğullarıyla mücadeleleri ve Salsâl’ı öldürmesi canlı bir üslupla anlatılır. Bundan sonra İslam ordusunun gayrimüslimlerle girdiği birkaç mücadeleye daha yer verilir. Ancak nüshanın sonu da eksik olduğu için hikâye tamamlanmaz. Efsanevi motifler içeren bir cenkname olan eserde, hem tarihten alınmış hem de olağanüstü özellikler gösteren kahraman, unsur, varlık ve olaylara yer verilmiştir.

Nadir İlhan, bir bildiri ile eseri Milli Kütüphane’deki katalog kaydına uygun olarak Salsâl-nâme adıyla tanıtmış ve metin üzerinde kısa bir dil incelemesi yapmıştır (2016). İlhan, 2019 yılında kaleme aldığı makalesinde ise Paris National Biblioteque, Suppliment Turc, nu. 1207’de kayıtlı olan Salsâl-nâme'yi tanıtırken kendi yazısına atıfla bunun Milli Kütüphane'deki metnin ikinci bir nüshası olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Milli Kütüphane nüshası baştan ve sondan eksik olup başlık, müstensih adı, yazılış tarihi vs. gibi bilgiler içermediği gibi İlhan'ın sözünü ettiği eserle muhteva bakımından da tam olarak örtüşmemektedir. Ayrıca İlyas Kayaokay, metnini yayımladığı (2021), üzerine bir de ansiklopedi maddesi yazdığı (2022) Konya Koyunoğlu Müzesi, nu. 11930’da kayıtlı mecmuada yer alan Salsâl-nâme'nin de Milli Kütüphane'deki nüshayla ilgisi bulunmadığını belirtmiştir. Bu nedenle metni Salsâl-nâme olarak adlandırmamak, şimdilik "Hâver-nâme" veya "Hâver-zemîn mesnevisi" olarak değerlendirmek uygun olacaktır.

Eser üzerine Serap Akı tarafından yapılan çeviriyazılı metin ve dil incelemesinden oluşan çalışma devam etmektedir.

Eserden Örnekler


Ve Kıssa-ı Emîrü’l-Mü’minîn Meded Yâ Resȗl-i Mürselîn

Dedi Haydar ol-dem [ey] Fîrûz şâh

Şehr-i Zerden eylegil beni agâh


Şehr-i Zeri bir temâşâ idelüm

Görüben yine dönüben gidelüm


Şîr-i Yezdâna dedi Fîrûz Şâh

Ey emîrüʼl-müʼminîn şîr-i İlâh


Şehr-i Zeri görmek olmaz yâ Alî

Olgıl âgâh bundan ey şâh-ı velî


Şehr-i Zeri isteyen ey nâmdâr

Çok belâ [vü] çok kazâlar anda var


Üç tılısm etmiş ana Dâl ibni Dâl

Bilgil ey şîr-i Hudâ-yı Züʼl-celâl


Şehr-i Zer[i] hîç görmez ol ayân

Bir tagın içindedür ey pehlevân


Tılsım etmiş-durur ana yâ Alî

Hiç görinmez kandadur yolı velî


Yolı üstinde var [ol] bir pâdişâh

İsm'anun Salsâl ibni Dâl Şâh


Hem Hıtây [u] hem Hoten [ü] hem Maçîn

Hem beş iklîme ider hükm ol la'î


Her biri bir memlekette pâdişâh

Bunlarun serdârıdur Salsâl Şâh


Darbına kimse turamazdur anun

Ger olursa dünyede ol kahramân


Nâmilen hem-tây[ı] yok-durur cihân

Hükmi olmışdur beş iklîme revân (Salsâl-nâme, vr. 116b-117a) 

Kaynakça


Buluç, Sâdettin (1964). “Dursun Fakih’in Gazavatnamesi”. X. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler. (1963'ten ayrıbasım). Ankara: TDK Yay. 11-22.

Çetin, İsmet (1999). “Aşık Şenlik’in Salsal Destanı Hakkında”. Milli Folklor, 5 (41): 9-13.

Gallotta, Aldo (1991). “Il Salsâl-nâme”. Turcıca, XXI-XXIII: 175-190.

İlhan, Nadir (2016). “Oğuz Türkçesinin Kuruluş Metinlerinden Salsal-nâme”. XI. Milli Türkoloji Kongresi Bildirileri 11-13 Kasım 2014. C.1. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi. 557-572.

İlhan, Nadir (2019). “Oğuz Türkçesi Metinlerinden Salsal-nâme’nin Paris Nüshası”. Turkish Studies, 14 (4): 1907-1924.

Kayaokay, İlyas (2021). Yeni Bir Nüsha Işığında Eski Anadolu Türkçesi Devri Manzum Hz. Ali Cenk-nâmeleri: Beypazarılı Ma‘âzoğlu Hasan, Selâsil Kalesi Cengi-Cenâdil Kalesi Cengi, Nakîboğlu Taceddin, Aden Kalesi Cengi, Şeyyâd İsâ, Salsâl-nâme. İstanbul: DYB Yay.

Kayaokay, İlyas (2022). "Salsâl-Nâme / Hikâyet-İ Salsâl Gazavât-I Alî Kerrema’llâhu Vechehu / Gazavât-I İmâm Alî İbn Ebî Tâlib Kerrema’llâhu Vechehu Salsâl İbn Sâl (Şeyyâd Îsâ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/salsal-name-hikayet-i-salsal-gazavat-i-ali-kerrema-llahu-vechehu-gazavat-i-imam-ali-ibn-ebi-tal  [Erişim tarihi: 08 Kasım 2022]

Korkmaz, Zeynep (1973). Marzubân-nâme Tercümesi. Ankara: AÜ DTCF Yay.

Köprülü, Fuad (1928). Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken Yay.

Levend, Agah Sırrı (1968). “Divan Edebiyatında Hikâye”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 15: 71-117.

Özkan, Mustafa (1995). Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. İstanbul: Filiz Kitabevi.

Salsâl-nâme. Milli Kütüphane. Nu. Yz A 7522/1.

Atıf Bilgileri


Karakılıç Akı, Serap. "[HÂVER-ZEMÎN MESNEVİSİ] (?)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/haver-zemin. [Erişim Tarihi: 24 Ağustos 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 CÂMASB-NÂME (ABDÎ) Abdî, Mûsâ Prof. Dr. Müjgân Çakır
Görüntüle
2 TERCÜME-İ KASÎDE-İ BÜRDE (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Doç. Dr. Bünyamin Ayçiçeği
Görüntüle
3 RİSÂLE Fİ’L-MEBDE’İ VE’L-MA’ÂD (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Öğretmen Ece Ceylan
Görüntüle
4 NEKÂVETÜ’L-EDVÂR (HÂCE ABDÜLAZÎZ) Abdülazîz, Abdülkâdir-zâde, Hâce Abdülazîz, Usta Abdülazîz Doç. Dr. Recep Uslu
Görüntüle
5 DÎVÂN (ADLÎ) Adlî, Sultân Bâyezîd-i Velî bin Fâtih Sultân Mehmed Prof. Dr. YAVUZ BAYRAM
Görüntüle
6 DÎVÂN-I TÜRKÎ (ADNÎ) Adnî, Mahmûd Paşa Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren
Görüntüle
7 DÎVÂN-I FÂRİSÎ (ADNÎ) Adnî, Mahmûd Paşa Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren
Görüntüle
8 DÎVÂN (ÂFİTÂBÎ) Âfitâbî Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
9 DÎVÂN (ÂHÎ) Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend Doç. Dr. Osman Kufacı
Görüntüle
10 HÜSREV Ü ŞÎRÎN (ÂHÎ) Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle