GALATÂT-I EBUSSUÛD (EBUSSUÛD EFENDİ)
galatat sözlüğü
Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi (d. 896/1490 - ö. 982/1574)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Meşhur Şeyhülislam Ebussuûd Efendi (ö. 1574)’nin Sakatât-ı Avam veya Galatât-ı Avam veya Risale fî-Tashihi’l-Elfazi’l-Mütedavile Beyne’n-Nas adlarıyla kaydedilen bir iki varaklık risalesi. 

Galatât defterleri, dönemin aydınlarının Osmanlı Türkçesinde yer alan Arapça, Farsça, Türkçe ya da Batı kökenli kelime ve unsurların yanlış kullanımlarını engellemek amacıyla kaleme aldıkları farklı hacimlerde eserlerdir. Ebussuûd Efendi Türkçe kaleme aldığı risalesini galatât sözlüklerinin ilki olan Kemalpaşa-zâde (ö.1534)’nin eserine bazı ilavelerle hazırlamıştır. Esas olarak yanlış kullanılan kelimelerin bir listesinden ibaret olan eserde Kemalpaşa-zâde’nin eserindeki ironik ifadeler, ince dokundurmalar bulunmamaktadır Eser, Osmanlı Türkçesinde yanlış kullanımları tespit edilen Arapça kelimeleri kapsamaktadır. Söz konusu yanlışlar imla, okuma, ses, yapı ve anlam bilgisi şeklinde tasnif edilebilir (Develi 1997). Günümüzde “dil yanlışları” ile ilgili olarak hazırlanan eserler bu geleneğin bir uzantısı olarak değerlendirilmektedir.

Eser, Mustafa Şevket Şehrî tarafından şerh edilerek Fî şerhi Risaleti Harreraha’l-Müfti’l-Meşhur Bi-Ebi’s-Suud Libeyani’l-Galatati Bi-ibâreti’t-Türkiyyeti başlığıyla 1901’de İstanbul’da basılmıştır. Eserin Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan nüshalarından üçü esas alınarak hazırlanan tenkitli metni ise Hayati Develi tarafından yayımlanmıştır (1997).

Şairin biyografisi için bk. "Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ebusuud-efendi-hace-celebi 

Eserden Örnekler


... Risâle-i Sakatât-i ‘Avâm …Tecezzü’dür, tecezzî değildür. Mütecezzî’dür, mütecezzî değildür; yâyile ceze’e’dendür, cezâ’dan değildür ki, nâkıstur. Tavaddu’, hemze iledir, tavaddî değildür, yâyile. Cevherî’de: “Kale ba’zu’l- ‘Arabu la-takul tavazzi”dir. Terceme’dür, damm-ı cîm ile tercüme değildür. Misbâh dîbâcesinde vâki’ olan terceme’dür, tercüme değildür. Bellûr’dur, büllûr değildür, dammile. Tab’, harekete şu’ûrı olanda ve olmayanda isti’mâl olınur. Tabî’at, harekete şu’ûrı olmayanda isti’mâl olınur; “Filânun hoşça tabî’ati vardur.” dimek fâsiddür Kındîl’dür, kesr-i kâfla. Hılf’tur, half değildür, and ma’nâsına. ‘Akib’dür; “filânun ‘akab dirler, galattur; “’akibince” dimek gerektür. Tühemet’tür, sükûn-ı hâ ile değildür, feth-i hâ iledir, hümeze vezninde. Mütehhim’dür, mütehhem değildür. Nahl’dur, nakıl değildür. Meselâ “gül nakli” dirler, “gül nahli” dimek gerektir. Gıybet ‘tür, gaybet değildür. “Hasr oldum” dirler, galattur; “Münhasır oldum.” dimek gerektür. Zîrâ hasr müte’addîdür, kendi üzerine vâki’ olmaz.  (Develi 1997: 112-113).

Kaynakça


Develi, Hayati (1997). “Kemalpaşazâde ve Ebussuûd’un Galatât Defterleri”. İlmî Araştırmalar 4: 99-125.

Kaçalin, Mustafa S. “Galat”. İslam Ansiklopedisi. C. 13. İstanbul: TDV Yay. 300-303.

Kültüral, Zuhal (2008). Galatât Sözlükleri. İstanbul: Simurg Kitapçılık.

Toparlı, Recep (1996). “Türkçemizdeki Galat Sözler”. Türk Dili 540: 607-618.

Atıf Bilgileri


Tanç, Nilüfer. "GALATÂT-I EBUSSUÛD (EBUSSUÛD EFENDİ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/galatat-i-ebussuud-ebussuud-efendi. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ) Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru
Görüntüle
2 EL-KASÎDETÜ'L-MİMİYYE (EBUSSUÛD EFENDİ) Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi Doç. Dr. Nilüfer Tanç
Görüntüle
3 KASÎDE FÎ RİSÂİ'S-SULTÂN SÜLEYMÂN (EBUSSUÛD EFENDİ) Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi Doç. Dr. Nilüfer Tanç
Görüntüle
4 MÜNŞE'ÂT (EBUSSUÛD EFENDİ) Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi Dr. MEHMET AKİF YALÇINKAYA
Görüntüle
5 FETÂVÂ-YI EBUSSUÛD EFENDİ (EBUSSUÛD EFENDİ) Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi Doç. Dr. Nilüfer Tanç
Görüntüle
6 MA'RÛZÂT (EBUSSU'ÛD EFENDİ) Ebussu'ûd Efendi, Hâce Çelebi Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru
Görüntüle
7 DÎVÂN (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
Görüntüle
8 MÜNŞE’ÂT (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
Görüntüle
9 TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş
Görüntüle
10 KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Doç. Dr. Himmet BÜKE
Görüntüle
11 HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Görüntüle
12 ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlisî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
Görüntüle
13 ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) Mesîhî, Îsâ Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
14 DÎVÂN (ŞÂMÎ) Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
15 HEFT PEYKER (ABDÎ) Abdî Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
Görüntüle
16 CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) Abdî Prof. Dr. Adnan Ince
Görüntüle