- Yazar Biyografisi (TEİS)
Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi - Madde Yazarı: Doç. Dr. Nilüfer Tanç
- Eser Yazılış Tarihi:?/?
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:16. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Lügat
- Yayın Tarihi:28/01/2022
GALATÂT-I EBUSSUÛD (EBUSSUÛD EFENDİ)
galatat sözlüğüEbussuûd Efendi, Hâce Çelebi (d. 896/1490 - ö. 982/1574)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Meşhur Şeyhülislam Ebussuûd Efendi (ö. 1574)’nin Sakatât-ı Avam veya Galatât-ı Avam veya Risale fî-Tashihi’l-Elfazi’l-Mütedavile Beyne’n-Nas adlarıyla kaydedilen bir iki varaklık risalesi.
Galatât defterleri, dönemin aydınlarının Osmanlı Türkçesinde yer alan Arapça, Farsça, Türkçe ya da Batı kökenli kelime ve unsurların yanlış kullanımlarını engellemek amacıyla kaleme aldıkları farklı hacimlerde eserlerdir. Ebussuûd Efendi Türkçe kaleme aldığı risalesini galatât sözlüklerinin ilki olan Kemalpaşa-zâde (ö.1534)’nin eserine bazı ilavelerle hazırlamıştır. Esas olarak yanlış kullanılan kelimelerin bir listesinden ibaret olan eserde Kemalpaşa-zâde’nin eserindeki ironik ifadeler, ince dokundurmalar bulunmamaktadır Eser, Osmanlı Türkçesinde yanlış kullanımları tespit edilen Arapça kelimeleri kapsamaktadır. Söz konusu yanlışlar imla, okuma, ses, yapı ve anlam bilgisi şeklinde tasnif edilebilir (Develi 1997). Günümüzde “dil yanlışları” ile ilgili olarak hazırlanan eserler bu geleneğin bir uzantısı olarak değerlendirilmektedir.
Eser, Mustafa Şevket Şehrî tarafından şerh edilerek Fî şerhi Risaleti Harreraha’l-Müfti’l-Meşhur Bi-Ebi’s-Suud Libeyani’l-Galatati Bi-ibâreti’t-Türkiyyeti başlığıyla 1901’de İstanbul’da basılmıştır. Eserin Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan nüshalarından üçü esas alınarak hazırlanan tenkitli metni ise Hayati Develi tarafından yayımlanmıştır (1997).
Şairin biyografisi için bk. "Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ebusuud-efendi-hace-celebi
Eserden Örnekler
... Risâle-i Sakatât-i ‘Avâm …Tecezzü’dür, tecezzî değildür. Mütecezzî’dür, mütecezzî değildür; yâyile ceze’e’dendür, cezâ’dan değildür ki, nâkıstur. Tavaddu’, hemze iledir, tavaddî değildür, yâyile. Cevherî’de: “Kale ba’zu’l- ‘Arabu la-takul tavazzi”dir. Terceme’dür, damm-ı cîm ile tercüme değildür. Misbâh dîbâcesinde vâki’ olan terceme’dür, tercüme değildür. Bellûr’dur, büllûr değildür, dammile. Tab’, harekete şu’ûrı olanda ve olmayanda isti’mâl olınur. Tabî’at, harekete şu’ûrı olmayanda isti’mâl olınur; “Filânun hoşça tabî’ati vardur.” dimek fâsiddür Kındîl’dür, kesr-i kâfla. Hılf’tur, half değildür, and ma’nâsına. ‘Akib’dür; “filânun ‘akab dirler, galattur; “’akibince” dimek gerektür. Tühemet’tür, sükûn-ı hâ ile değildür, feth-i hâ iledir, hümeze vezninde. Mütehhim’dür, mütehhem değildür. Nahl’dur, nakıl değildür. Meselâ “gül nakli” dirler, “gül nahli” dimek gerektir. Gıybet ‘tür, gaybet değildür. “Hasr oldum” dirler, galattur; “Münhasır oldum.” dimek gerektür. Zîrâ hasr müte’addîdür, kendi üzerine vâki’ olmaz. (Develi 1997: 112-113).
Kaynakça
Develi, Hayati (1997). “Kemalpaşazâde ve Ebussuûd’un Galatât Defterleri”. İlmî Araştırmalar 4: 99-125.
Kaçalin, Mustafa S. “Galat”. İslam Ansiklopedisi. C. 13. İstanbul: TDV Yay. 300-303.
Kültüral, Zuhal (2008). Galatât Sözlükleri. İstanbul: Simurg Kitapçılık.
Toparlı, Recep (1996). “Türkçemizdeki Galat Sözler”. Türk Dili 540: 607-618.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | İRŞÂDÜ'L-AKLİ'SELÎM İLÂ MEZÂYA'L-KİTÂBİ'L-KERÎM (EBUSSUÛD EFENDİ) | Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi | Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru |
Görüntüle | ||
| 2 | EL-KASÎDETÜ'L-MİMİYYE (EBUSSUÛD EFENDİ) | Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi | Doç. Dr. Nilüfer Tanç |
Görüntüle | ||
| 3 | KASÎDE FÎ RİSÂİ'S-SULTÂN SÜLEYMÂN (EBUSSUÛD EFENDİ) | Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi | Doç. Dr. Nilüfer Tanç |
Görüntüle | ||
| 4 | MÜNŞE'ÂT (EBUSSUÛD EFENDİ) | Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi | Dr. MEHMET AKİF YALÇINKAYA |
Görüntüle | ||
| 5 | FETÂVÂ-YI EBUSSUÛD EFENDİ (EBUSSUÛD EFENDİ) | Ebussuûd Efendi, Hâce Çelebi | Doç. Dr. Nilüfer Tanç |
Görüntüle | ||
| 6 | MA'RÛZÂT (EBUSSU'ÛD EFENDİ) | Ebussu'ûd Efendi, Hâce Çelebi | Dr. Öğr. Üyesi Rabia Doğru |
Görüntüle | ||
| 7 | DÎVÂN (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 8 | MÜNŞE’ÂT (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 9 | TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş |
Görüntüle | ||
| 10 | KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Doç. Dr. Himmet BÜKE |
Görüntüle | ||
| 11 | HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 12 | ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlisî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 13 | ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) | Mesîhî, Îsâ | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 14 | DÎVÂN (ŞÂMÎ) | Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 15 | HEFT PEYKER (ABDÎ) | Abdî | Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ |
Görüntüle | ||
| 16 | CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) | Abdî | Prof. Dr. Adnan Ince |
Görüntüle |