İranlı şair Sa'dî-i Şîrâzî (ö.1292)’nin Bostân adlı eserinin Hoca Mes'ûd bin Ahmed tarafından yapılan Türkçe manzum tercümesi. Bu mesnevi, Bostân'ın Türkçeye ilk manzum çevirisi olması bakımından önemlidir (Gülenç 2010: 77). Ferhengnâme-i Sa'dî adıyla bilinen eserin tam adı Tercüme-i Ferheng-nâme-i Sa'dî’dir (Şan 2013: 212).

Mes'ûd bin Ahmed'in 755/1354 yılında kaleme aldığı tercüme, 4044 beyitten oluşan Bostân’ın tamamını değil, dörtte birinden biraz fazla bir kısmını ihtiva etmektedir. Bu bakımdan muhtasar bir tercümedir. Nüshalarına göre farklılık göstermekle birlikte Ali Emîrî nüshasına göre 1073 beyitten oluşmaktadır. Aslına uygun olarak mesnevi nazım şekliyle ve fe'ûlün fe'ûlün fe'ûlün fe'ûl kalıbıyla yazılmıştır. Şair, düzen ve mana bakımından da mümkün olduğunca kaynak metne bağlı kalmaya çalışmış, Bostân'ın her bâbından seçtiği belli beyitleri tercüme etmiştir. İçerisinde dinî, ahlaki, siyasi ve günlük hayata dair pek çok öğüt, veciz söz ve hikâye barındıran Ferhengnâme-i Sa'dî; münâcat, na't, sebeb-i telif ve hükümdarlara nasihatte bulunulan bir bölüm ile başlamaktadır. Çeşitli başlıklar altında adalet, cömertlik, aşk, rıza, kanaat, tevazu, şükür, terbiye, sükût gibi ahlaka ve adaba dair nasihatlerin sıralandığı asıl bölüm ile devam etmektedir. Ardından şairin günahlarından dolayı affını talep ettiği dua bölümü ile tamamlanmaktadır. Oldukça sade ve akıcı bir dille kaleme alınan eser, Eski Anadolu Türkçesinin söz varlığını ortaya koyması bakımından dikkate değerdir (Gülenç 2010: 81, II; Kartal, 2003: 58-62; Özkan 2021: 24; Şan 2013: 204; Şan 2021: 6).

Tercüme-i Ferheng-nâme-i Sa'dî'nin Millet, Kopenhag ve Manisa Kütüphaneleri ile Fuad Köprülü’nün (1890-1966) bir şiir mecmuasında tespit ettiği olmak üzere 4 nüshası mevcuttur. Fakat Dilçin, Köprülü’ye dayanarak verdiği bilgilerde eserin 5 nüshası olduğunu belirtmektedir (2016: 31). Köprülü'nün, İsmail Hakkı Ertaylan’da gördüğünü söylediği nüshanın (Köprülü 1933: 284) Köprülü tarafından bilgileri verilen ve onun İstanbul sahaflarından Nasrullah Efendi’nin oğlu Rıza Efendi’de gördüğü nüshayla (Köprülü, 1934: 176) aynı metin olduğu daha sonra anlaşılmıştır. Mustafa Özkan, Köprülü’nün hem bir sahafta ve İsmail Hakkı Ertaylan’da gördüğü bir tesadüf sonucu eline geçirdiğini belirttiği nüsha (2009: 227) şu anda kendi kütüphanesindedir (Şan 2013:207). Dolayısıyla bu yazmaya Mustafa Özkan nüshası demek doğru olacaktır (Büke 2020: 23).   

Ferhengnâme-i Sa'dî, ilk defa 1921-22/1340 yılında Millet Kütüphanesi, Ali Emiri nüshasının kopyası çıkarılarak başına bir giriş, sonuna bir lügatçe ve bazı açıklamalar eklenerek Kilisli Muallim Rifat ve Veled Çelebi tarafından neşredilmiştir (Şan 2013: 203, 206). Daha sonra Yekta Mutlu, Ferhangnâme-i Sa'dî üzerine bir mezuniyet tezi (1948), Halil Gülenç, Ferhengnâme-i Sa'dî’nin Muallim Rifat ve Veled Çelebi neşri ile Manisa nüshasını karşılaştırarak yüksek lisans tezi (2010); Okan Çakır ise Gülenç’in hazırladığı tenkitli metin üzerinden eserin dil incelemesini yaparak yüksek lisans tezi (2019) hazırlamıştır. Bu tezler dışında Fuad Köprülü (1928), Şerif Hulûsî (1934), Ahmet Kartal (2003), Funda Şan (2013, 2021) ve Mustafa Özkan (2021) tarafından mesneviyi tanıtan ya da çeşitli yönleriyle inceleyen farklı yayınlar yapılmıştır. Himmet Büke eser üzerine yaptığı "Giriş-Metin-İnceleme-Dizin"den oluşan çalışmasını kitap olarak yayımlamıştır (2020).

Şairin biyografisi için bk. “Hoca Mes‘ûd, Mes‘ûd bin Ahmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hoca-mesud-mesud-bin-ahmed