ERMENİCE-TÜRKÇE LÜGAT (REFÎ'-İ KÂLÂYÎ)
manzum sözlük
Refî-i Kâlâyî (d. 1174/1760 - ö. 1239/1823)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Refî-i Kâlâyînin Osmanlı manzum sözlük geleneğini takip ederek yazdığı manzum lugat.  Mehmet Süreyya, Sicill-i Osmanî'de şairin Dîvân'ından başka Ermenice Lügati’ni de anarak esere önem verdiğini de gösterir (1311: 413). Toplam 78 beyit olan eser,  Türkçe ve Ermenice yan yana olma üzere iki dillidir. 

Manzumede belli bir sıra gözetmeden kelimelerin sırayla Türkçesi ve Ermenicesi karşılıklı olarak anılır. Başlangıçta da "tanrıya asvas kiristos didiler peygambere" dizesiyle tanrı ve peygamber gibi iki dinî kelime verilerek başlanması geleneğe uygun hareket edildiğinin göstergesidir. Manzumenin sonunda Kâlâyî böyle bir sözlük yazmakla birlikte kendisinin Ermeni olmadığını söyleme gereği duyar.

Osmanlı sözlük geleneğinde manzum sözlükler genellikle Türkçe, Arapça; Türkçe, Farsça ve elsine-i selase denilen Arapça, Farsça, Türkçe ile üç dilde yazılmaktadır. Fevzi'nin Tuhfetü'l-Uşşâk adında Türkçe-Rumca ve Yusuf Halis'ın Miftah-ı Lisan  adında Türkçe-Fransızca manzum sözlüğünün dışında farklı bir dil olan Ermenice ile yazılan eldeki tek manzum sözlüktür. Ayrıca eldeki dokuman ile Batı Anadolu'daki 19. yüzyıl Ermenice konuşma dilini de kayıtlara geçmiştir (Dankoff  1996: 21)

Ermenice-Türkçe Lugat, dört nüshadan yararlanılarak Dankoff, Robert, A. Turgut Kut ve J.J.S Weitenberg tarafından Amerika'da bastırılmıştır (Dankoff 1996: 199).  

Şairin biyografisi için bk. "Refî-i Kâlâyî". Türk edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/refii-kalayi


Eserden Örnekler


tanrıya asvas kiristos didiler peygambere

şâha dirler takavor hem muteber bir eksere


mançuk oğlan ḳızdır ahcik ustaya varbed dinür

kardaş ahbar oldı ise mâr dirler mâdere


gel egu niste otur hem gena ṭurdur git kına

hem zurıtsa söyledir susdur hıpa al ezbere


kit burun ağız berandır hem sakal adı moruk

aşk göz angac kulak oldu gıluh dirler sere


gel ne istersin bakayım egu nayim inc guzes

çıllar olmaz migudem ben yiyemem birden bire


çur su cermaḳ arak meydir kini ateş gırak

cünbüşe ḫındım didiler cem olunca bir yere


serḫoşa derler kinov hem didiler mecnuna ḫent

kullıga paṭvor didiler zargedir ur dur nere


tur kapudur pats aç gotse kapadır gitsi kal

hats ekmek baḳne öpmek markarid dir gevhere


mec içe dir hem mact tınem içine koyayım

pırne tut bızdık küçüktür megmudur ver bir kere


amburav hurmaya dirler oldı badem adı nuş

megre bal bekmez anuş bilmem ne bok yer sükkere


Şan köpek havdır tavuḳ ḥavkit yımurṭa per getür

kes yarımdır gice yarısına dir kes gişere  (Dankoff-Kut ve J.J.S Weitenberg  1996 : 6-9).

Kaynakça


Aksoyak, İ. Hakkı (2001). “Refî-i Kâlâyî'ye Dair Yeni Bilgiler ve “Geçme Çubuk” ile İlgili Manzumesi”. Türk Kültürü İncelemeleri. (4):159-172.

Aksoyak, İ. Hakkı (2009). “Şerh Kitapları George Prior’u Tanır mı?”. Turkish Studies. (4): 13-21.

Alpaydın, Bilal (hzl.)(2007). Refî‘-i Kâlâyî Dîvânı (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Dankoff, Robert, A. Turgut Kut ve J.J.S Weitenberg (1996). The Versified Armenian-Turkish Glossary by Kâlâyî. Cleveland State University.

Atıf Bilgileri


Aksoyak, ismail. "ERMENİCE-TÜRKÇE LÜGAT (REFÎ'-İ KÂLÂYÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/ermenice-turkce-lugat-refi-i-kalayi. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (REFÎ') Refî'-i Kâlâyî ismail Aksoyak
Görüntüle
2 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
3 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
4 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
5 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
6 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
7 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
8 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
9 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
10 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
11 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle