EL-KAVÂNÎNÜ’L-KÜLLİYYE Lİ-ZABTİ’L-LUGÂTİ’T-TÜRKİYYE
lügat
?

ISBN: 978-9944-237-87-1


Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla telif veya istinsah edilmiş sözlük-gramer.

Türklerin 13. yüzyılın sonlarından itibaren Mısır ve civarında artan hâkimiyetleriyle birlikte Türkçe de önem kazanmıştır. Eser, halkın Türk dilini öğrenme ihtiyacını karşılamak için yazılmıştır. Eserin adı "Türk Dilinin Tespit Edilmiş Bütün Kuralları" şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilir. 15. yüzyıl başlarında Kahire'de yazıldığı tahmin edilen eserin telif tarihi ve yazarı belli değildir. Eserin ilk varağında El-Kavânînü’l-Külliyye'nin Ebu Hayyan'a ait olduğu ifade edilse de, bu bilgi yanlıştır ve sonradan yazmaya eklendiği anlaşılmaktadır. Zira Ebu Hayyan'ın 1344 yılında vefat ettiği bilinmektedir. Eserin yazarı, üçüncü sayfada verdiği şu bilgilerle talep ve ısrar üzerine bu eseri kaleme aldığını, kendisinin Türk olmadığını ancak Türklerle içli dışlı olduğunu vurgular: "Değerli arkadaşlar -Allah kendilerini yüceltsin- rehber anlamında Türk dilinin temel kurallarını ortaya koymam hususunda ısrar ettiler […] bu güzel kitabı kaleme aldım. […] ben ne Türk'üm ne de Türk oğullarındanım, onların ülkelerine de gitmedim. Benim bilgim, onlarla çok düşüp kalkmam ve birlikte olmam sebebiyle kendilerinden duyduklarıma dayanmaktadır. […]" (Toparlı vd. 1999: VII). Bu, yazarın Türkçeye ileri derecede hâkim olmadığına, Türkçeyi Türklerin içerisinde öğrendiğine ve sadece Türklerden duyduğu veya öğrendiği bilgilerle eserini kaleme aldığına işaret eder. Ancak yazarın Arapça dil bilgisi kurallarına hâkim olması, onun bir Arap dilcisi olabileceği ihtimalini düşündürür. Bunun yanı sıra yazarın Kahire'de yaşayan biri olması veya eserini orada tamamlamış bulunması muhtemeldir.

Diğer Memluk sahası dilcilik eserlerinden farklı olarak eserin sözlük bölümü yoktur ancak dil bilgisi bölümleri içinde kelime listeleri verilir (Ercilasun 2008: 389). Eserde hamd, giriş ve hatime (sonuç) kısımlarının haricinde üç ana bölüm yer alır: fiil kip ve ekleri, isim ve ona bağlı olanlar, ekler. Türkçe sözcükler ve ifadeler kırmızı mürekkeple ve harekeli olarak yazılmıştır. Arapça ifade ve ibareler ise siyah mürekkepledir.

Eserin yegâne nüshası İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Bölümünde, 2659 numarada kayıtlıdır. Bu nüsha ilk olarak 1928 yılında Mehmed Fuad Köprülü'nün önsözü ile Kilisli Rifat Bilge tarafından orijinal biçimiyle Türkiyat Enstitüsü tarafından yayımlanır (Toparlı vd. 1999: III). Bu yayında metin, özgün biçimiyle herhangi bir yorum katılmaksızın verilir. Buna rağmen bazı sayfalarda dipnotlar şeklinde açıklamalara rastlanır. Bu yayının ardından 1937 yılında Macar araştırmacı S. Telegdi, Kilisli Rifat'ın yayınını esas alarak eserin Almancaya göre dizinini ve diğer bazı dil bilgisel hususlarını yayımlar. Eserle ilgili son ve en güncel çalışma ise Recep Toparlı, Sadi Çögenli ve Nevzat H. Yanık'a aittir (1999). Bu çalışmada eserin Türkçeye tercümesi, örnekler dizini ve gramer dizininin yanı sıra renkli tıpkıbasımı da bulunur. Çalışmada ayrıca Fuad Köprülü'nün Kilisli Rifat'ın yayınına yazmış olduğu sunuş da (methal) aynen yer alır.

Eserden Örnekler


yap-tı (örttü, sardı)

yit-ti (kayboldu)

ös-ti (binaya veya ağaca çıktı, tırmandı) (Toparlı vd. 1999: 9-10)


biz keldük mi biz?

biy keldi mi?

sen mi keldün? (Toparlı 1999: 20-21)


biy kelse men keter men

ketken menim dostumdur (Toparlı 1999: 37)


sunı içtüm (suyu içtim)

atnı mindüm (atı bindim)

sözni işittüm (sözü işittim)

kılıçnı sattum (kılıcı sattım)

beyni kördüm (beyi gördüm)

agaçnı aldum (ağacı aldım)

eşekni satın aldum (eşeği satın aldım)

bitigni yazdum (kitabı yazdım)

beyge baktum (beye baktım)

kal'aga çıktım (kaleye çıktım)

saga yeberdü (sana gönderdim)

cami'ga bardım (camiye gittim)

bazarga bardum (pazara gittim)

atgına (atın küçültülmesinde)

uzungına (uzunun küçültülmesinde)

Südünçük (Südün'ün küçültülmesinde) (Toparlı vd. 1999: 70)

Kaynakça


Ercilasun, Ahmet Bican (2008). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay.

Telegdi, S. (1937). "Eine Türkische Grammatik in Arabischen Sprache aus dem XV jhdt." KCsA, 1 (3): 282-329.

Toparlı, Recep, M. Sadi Çögenli ve Nevzat. H. Yanık (1999). El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.

Atıf Bilgileri


Sarı, İsa. "EL-KAVÂNÎNÜ’L-KÜLLİYYE Lİ-ZABTİ’L-LUGÂTİ’T-TÜRKİYYE". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/el-kavaninul-kulliyye-li-zabtil-lugatit-turkiyye. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 KISASU’L-ENBİYÂ Rabgûzî, Nâsırü’d-din b. Burhânü’d-din Rabgûzî Prof. Dr. Gülden Sağol Yüksekkaya
Görüntüle
2 HÜSREV Ü ŞÎRÎN Kutb Prof. Dr. Dilek Ergönenç
Görüntüle
3 NEHCÜ’L-FERÂDÎS Mahmûd bin 'Alî Prof. Dr. Gülden Sağol Yüksekkaya
Görüntüle
4 KİTÂBU’L-İDRÂK Lİ LİSÂNİ’L-ETRÂK EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî Prof. Dr. AYŞE MELEK ÖZYETGİN
Görüntüle
5 ZEHVÜ’L-MÜLK FÎ NAHVİ’T-TÜRK Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî Hüseyin Yıldız
Görüntüle
6 KİTÂBU’L-EF’ÂL FÎ LİSÂNİ’T-TÜRK Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî Hüseyin Yıldız
Görüntüle
7 NEFHATU’L-MİSK FÎ SÎRATİ’T-TÜRK Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân al-Gırnatî / al-Endulusî Hüseyin Yıldız
Görüntüle
8 KİTÂBU GÜLİSTÂN Bİ’T-TÜRKÎ / GÜLİSTÂN TERCÜMESİ Seyf-i Sarâyî Dr. Öğr. Üyesi YAŞAR TOKAY
Görüntüle
9 SÜHEYL Ü GÜLDÜRSÜN Seyf-i Sarâyî Dr. Öğr. Üyesi YAŞAR TOKAY
Görüntüle
10 MU’ÎNÜ'L-MÜRÎD İslâm, Şeyh İslâm Prof. Dr. Dilek Ergönenç
Görüntüle