Başta tarih disiplini olmak üzere edebiyat ve İslam dini sahasında çeşitli eserler telif etmiş Cenâbî Mustafa Efendi tarafından yazılan genel tarih kitabı. Cenâbî’nin en önemli eseri el-Aylemü’z-Zâhir fî Ahvâli’l-Evâ’il ve’l-Evâhir’dir. Cenâbî Tarihi ismiyle meşhur olan bu eser, el-Hâlilü’l-Vasît ve’l-῾Aylemü’z-Zâhirü’l-Muhît, el-Bahr, Bahr-i Zehhâr, Bahr-i Aylem, Târîh-i Hüseynî, Târîh-i Cenâbî ve Târîhu’l-Cenâbî adlarıyla da anılmaktadır. Cenâbî Tarihi, Osmanlı tarihçilerinin yazmış olduğu ilk, en geniş muhtevalı, sistemli ve önemli bir tarih eseridir (Canatar 1993a: 52).

İlk insanın yaratılışından başlayarak 996/1587-1588 tarihine dek varlık gösteren devlet ve kavimlerin kronolojik olarak anlatıldığı Cenâbî Tarihi, bir mukaddime ve seksen altı bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerde, “Peygamberler tarihi”, “İslâm öncesi devletler ve kavimler”, “Hz. Peygamber ve Hulefâ-yı Râşidîn devri”, “Şam ve Endülüs Emevîleri”, “Abbasîler”, “İdrîsîler”, “Fatımîler”, “Eyyûbîler”, “Gazneliler”, “Selçuklular”, “Karamanoğulları” ve “Osmanlılar” gibi çok sayıdaki devlet ve kavim müstakil olarak tanıtılmıştır. Eserin en hacimli bölümü, Osmanlı tarihine ayrılmıştır (Kesik 1994: XV-XVIII). Mehmet Canatar, eserin telif tarihine 996/1587-1588 olarak işaret ederken Cenâbî’nin bu eseri yirmi beş yılı aşkın bir sürede, İstanbul, Bursa, Edirne ve Halep'te görev ifa ederken tamamlamış olabileceğini ifade eder (1993a: 54).

Cenâbî, kaynak olarak başvurduğu çok sayıdaki eseri ve müellifi alenen zikretmiş, edindiği bilgilere ve bizzat kahramanı olduğu hâdiselere de yer vermiştir. Kaynaklarda yer alan bilgilerin doğru olduğuna inanarak bu bilgileri alıntılamış, ayetlerden iktibas ederek sözünün gücünü artırmıştır. Cenâbî, kimi zaman da gerçekleşen hâdiseler hakkında ferdî görüşlerini dile getirerek olumsuz tenkitlerde bulunmuştur. Hâl tercümelerinin de yer aldığı Cenâbî Tarihi’nde, klasik Arap tarih yazım geleneğinin devam ettiği görülmektedir. Bu geleneğin bir unsuru olarak her bir hükümdarın devrinin sonunda dönemin ileri gelen şahsiyetlerinin biyografilerine yer verilmiştir. Oldukça sade ve anlaşılır bir dille eserini kaleme alan Cenâbî, hem kendine ait şiirleri hem de diğer şiirlerden seçkileri metne yerleştirmiştir. Klasik kaynaklardan alıntı yapılarak bilgilerin tahlil ve tenkit yöntemleriyle verildiği Cenâbî Tarihi, diğer kaynaklarda yer almayan pek çok hâdiseyi ve bilgiyi ihtiva etmektedir (Canatar 1993b: 353).

Cenâbî, Arapça kaleme aldığı mezkûr tarihi bir süre sonra Türkçeye muhtasar bir şekilde tercüme etmiştir. Altmış bölüm olarak tertiplenen bu tercümeye, Dürr-i Meknûn ve Sırr-ı Masûn ve Gülşen-i Tevârih isimleri verilmiştir. Cenâbî Tarihi, Nihâyetü’l-Merâm ve Bahr-ı Cevâhirü’l-kelâm ismiyle bir de Arapça özet olarak kaleme alınmıştır (Kesik 1994: XIII). Muharrem Kesik’e göre Türkçe muhtasar, büyük ihtimalle bu Arapça muhtasarın tercümesidir (1994: XIII). Kınalı-zâde Hasan Çelebi, Cenâbî Tarihi’ni latîf olarak, Atâyî de kâmil olarak tasvir etmiştir (Sungurhan 2017: 273, Donuk 2017: I/904).

18 nüshası bilinen eser üzerine Mehmet Canatar, doktora tezi hazırlamıştır (1993a). Ayrıca eserin Anadolu Selçukluları ile ilgili kısmı üzerine de Muharrem Kesik yüksek lisans tezi hazırlamıştır (1994). 

Cenâbî’nin biyografisi için bk. “Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cenabi-ebu-mehmed-mustafa-cenabi