DÎVÂN (TÜRKÇE) (ÂGÂH)
şiirler
Âgâh, Hacı Hâfız Mehmed Bulak (d.1040/1630-31 - ö.1141/1728)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Semerkand doğumlu olan ancak ömrünün büyük bir kısmını Âmid’de (Diyarbakır) geçiren Âgâh’ın (d. 1040/1630-31 - ö. 1141/1728) Türkçe şiirlerini ihtiva eden eseri. Nüshaları arasında farklılıklar göstermekle birlikte Dîvân’ının yayımlanan tenkitli metninde (Akpınar 2017); 2 kaside, 2 musammat, 373 gazel, 4 kıta, 1 müfred ve 26 rubai yer almaktadır. Gazel şairi olarak nitelendirilebilecek Âgâh’ın Dîvânı’ndaki her iki kaside de na’t türünde kaleme alınmıştır. Musammatlardan ilki Vâlî-i Âmidî’nin gazeline yazılmış tahmis; diğeri ise Vecdî’nin bir gazelinin matla beytine yapılmış tesdistir. Kıtalar, Âmid’de Recep Paşa Kasrı’nın inşasına, Ulu Camii’in tamirine, mahfil inşasına ve Tebriz’in fethine düşürülen tarihlerdir. Eserdeki tek müfred de minare yapım tarihini vermektedir. Rubailerden biri Farsçadır. Gazellerde klasik Türk edebiyatının teamüllerine uyularak çoğu âşıkane ve rindane konular işlenmiştir. Dîvân 2190 beyitten müteşekkildir.

Âgâh’ın şiirlerde yerine göre lirik yerine göre didaktik bir hava vardır ve akıcı, canlı, söz sanatlarıyla zenginleştirilmiş bir anlatım hâkimdir. Ayrıca Sebk-i Hindî ve hikemî tarzın izlerine rastlanır. Hikemî tarzın etkisinde kalarak yazdığı şiirlerinde yaşadığı dönemin, karakterinin özellikle de aynı edebî tarzı paylaştığı ve üstat olarak kabul ettiği Nâbî’nin etkisi görülür. Ayrıca Âgâh’ın Dîvânı’ndan nazirecilik geleneğinin önemli temsilcilerinden (Akpınar 2007: 446) biri olduğu anlaşılmaktadır. O, Dîvân’da en fazla Nâbî’nin (ö. 1712) şiirlerini tanzir etmiştir. Ayrıca Muhibbî (ö.1566) ve Hâlet-i Gülşenî (ö.1581)’nin yanı sıra Sebk-i Hindî tarzının önde gelen isimlerinden Nâ’ilî (ö.1666), Fehîm-i Kadîm (ö.1647) ve Cevrî (ö.1654)’nin şiirlerine de nazireler yazmıştır. Âgâh’ın nazireciliği, daha çok Âmid’de kendisinin başında bulunduğu edebî toplulukta yer alan şairler etrafında şekillenmiştir. Bu şairler genellikle birbirlerinin şiirlerini tanzir etmiştir. Özellikle muasırı ve yakın dostu Vâlî (1688-1738) ile birbirlerine çokça nazire söyledikleri görülür. Şairin şiirlerini tanzir edenlerin büyük bir çoğunluğu yine Âmidli olan isimlerdendir (Alî Emîrî 1327: 25-31). Ona nazire söyleyen şairler arasında; Hamdî (ö.1703), Râmiş (ö.1708), Burusalı Resîm (ö.1717), Emîrî-i Âmidî (ö.1725), Mûcib Kemâlî-i Âmidî (ö.1727), Hâsım-ı Âmidî (ö.1738), Hâmî (ö.1747), Kâmî-i Âmidî (ö.1767), Lebîb (ö.1768), ‘Âzmî-i Âmidî (ö.1831), Rızâ-yı Âmidî (ö.1855), Zihnî-i Âmidî (d.1858) vs. sayılabilir.

Türkçe Dîvân’ın 4'ü şiir mecmualarında olmak üzere 20 nüshası tespit edilmiştir (Nüshalar için bk. Akpınar 2006; Akpınar 2017). Eser üzerine bir doktora tezi hazırlanmış (Akpınar 2006) ve e-kitap olarak da yayımlanmıştır (Akpınar 2017).

Şairin biyografisi için bk. “Âgâh, Hacı Hâfız Mehmed Bulak”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/agah-haci-hafiz-mehmed-bulak

Eserden Örnekler


Gazel

Rakîbi meclisine mahrem itmesen ne olur

Gürûh-ı Ehremeni âdem itmesen ne olur


Gül-i izârını eşkümle itme pejmürde

Şerâr-pâreleri şebnem itmesen ne olur


Gazâl-ı vahşî-i çeşmün bizümle râm oldı

Sen ey perî dahı bizden rem itmesen ne olur


Yeter kemend-i mahabbet dil-i giriftâre

Esîr-i turre-i ham-der-ham itmesen ne olur


Vazîfe-i dil-i zârı zülâl-i vaslundan

Ziyâde itmez isen de kem itmesen ne olur


Degül mi her biri câm-ı cihân-nümâ Âgâh

Bu tâze daglara merhem itmesen ne olur  (Akpınar 2017: 84).


Rübâî

Bir ‘âşık-ı dil-figâr var ise benem

Bî-kıymet ü i‘tibâr var ise benem

Zannum bu ki Kays [u] Kûhkenden sonra

Mihnet-keş-i rûzgâr var ise benem      (Akpınar 2017: 303).

Kaynakça


Akpınar, Şerife (2007). “Semerkandlı Âgâh’ın Dîvânı’nda Nazirecilik Geleneği”. Kazakistan ve Türkiye’nin Ortak Kültürel Değerleri Uluslar Arası Sempozyumu. (ed. Sebahattin Şimşir, Bedri Aydoğan). Almaatı. 444-450.

Akpınar, Şerife (2006). Âgâh Dîvânı ve İncelenmesi. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.

Akpınar, Şerife (2017). Âgâh ve Dîvânı Semerkandî-i Âmidî Hacı Hâfız Mehmed Bulak. Ankara: KTB. e-kitap: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55914,agah-divanipdf.pdf?0 [Erişim tarihi: 21.10.2021].

Alî Emîrî (1327). Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid. İstanbul: Matbaa-i Âmidî.

Atıf Bilgileri


Akpınar, Şerife. "DÎVÂN (TÜRKÇE) (ÂGÂH)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-turkce-agah. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DÎVÂN (ÂGÂH) Âgâh, Hacı Hâfız Mehmed Bulak Doç. Dr. Şerife Akpınar
Görüntüle
2 MANZÛME-İ DURÛB-I EMSÂL (HIFZÎ) Hıfzî Dr. Öğr. Üyesi BAHANUR ÖZKAN BAHAR
Görüntüle
3 NA'T MECMÛ'ASI (HÜSEYİN AYVANSARÂYÎ) (Rıfat Kütük Şahsi Kütüphanesi) Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin Diğer Aybala Sena KÜTÜK
Görüntüle
4 DÎVÂN (KESBÎ /KİSBÎ) Kesbî/Kisbî, Kesbî Mehmed Efendi ismail Aksoyak
Görüntüle
5 TERCÜME-İ DURÛB-I EMSÂL-İ ARABİYYE (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullah Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
6 TERCÜME-İ LUTFU'T-TEDBÎR fî SİYÂSÂTİ'L-MÜLÛK (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
7 TERCÜME-İ EL-BERKU’L-YEMÂNÎ FÎ FETHİ’L-OSMÂNÎ (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
8 DÎVÂN (TEKİRDAĞLI AHMED LÜTFÎ) Lütfî, Ahmed Lütfî Efendi Diğer Ahmet Serdar Erkan
Görüntüle
9 MÜSTEVCEBÜ’L-HALÂS FÎ TEFSÎR-İ SÛRETİ’L-İHLÂS (TÂHİR, MEKKÎ-ZÂDE MEHMED) Tâhir, Mekkî-zâde Mehmed Tâhir Efendi (?/? – ö. 1128/1716) Dr. Öğr. Üyesi Oğuzhan UZUN
Görüntüle
10 AHSENÜ'L-HABER MİN KELÂMİ SEYYİDİ'L-BEŞER (VÂSIF, ŞA'BÂN-ZÂDE ABDULLÂH VÂSIF ÇELEBİ) Vâsıf, Şa'bân-zâde Abdullâh Vâsıf Çelebi Diğer Nükran ERBAŞ
Dr. Öğr. Üyesi Muhammed İkbâl Güler
Görüntüle
11 DÎVÂNÇE (ABDÎ / VASSÂF) Abdî (Vassâf), Abdullâh Efendi Prof. Dr. İbrahim Halil Tuğluk
Görüntüle