- Yazar Biyografisi (TEİS)
Refî'-i Kâlâyî - Madde Yazarı: Ismail Aksoyak
- Eser Yazılış Tarihi:1284
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:19. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Divan
- Yayın Tarihi:13/05/2022
DÎVÂN (REFÎ')
şiirlerRefî'-i Kâlâyî (d. 1174/1760 - ö. 1239/1823)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Refî'-İ Kâlâyî'nin şiirlerinden oluşan eseri. Refî’ ve babasının kumaşçı olmasından dolayı Kâlâyî (kumaşçı) mahlaslarını kullandı. Şairin Gayûr mahlası ile şiir yazdığı söyleniyorsa da bu mahlasla yazdığı şiirler elimizde yoktur.
Kâlâyî'nin elimizdeki iki eserinden biri Dîvân, öbürü Ermenice Lügat’tir. Dîvân'da oğlu tarafından yazılan mukaddimeden başka 21 kaside, 57 gazel, 10 musammat, 153 tarih, 24 beyit, 2 kıt'a, 3 muamma olmak üzere toplam 275 manzume (2184 beyit) bulunmaktadır. Dîvân'ın sonuna Kâlâyî ile Sürûrî'nin muhâvereleri eklenmiştir. Muhaverelerden 36'sı Kâlâyî'ye, 20’si de Sürûrî'ye aittir. Ankara Millî Kütüphanedeki nüshanın baş tarafındaki "sâhib-i kitâb Ahmed Münib Efendi ferzend-i Kâlâyî" kaydından yazmanın Kâlâyî'nin oğlu Ahmed Münîb'e ait olduğu anlaşılmaktadır. Kâlâyî'nin şiirlerine mecmualarda rastlanıyorsa da bunların sayısı fazla değildir. Ayrıca bu şiirler Dîvân'da yer almaktadır. Mehmet Süreyya, şairin Dîvân ve Ermenice Lügati’nin dışında çingene terimleriyle yazılmış bir kasidesi olduğunu yazmaktadır (Sicill-i Osmanî 1311: 413). Dîvân'da Çingene terimlerinin kullanıldığı bir manzume varsa da bu manzume kaside değil, beş bentten oluşan bir terci-benddir. Ayrı bir eser gibi gösterilen bu manzume, Dîvân'daki terci-bend olmalıdır. Muallim Nâci, Mehmed Süreyyâ, Bursalı Mehmed Tahir Bey, Tahir Olgun ve Süud Yavsı Ebussuudoğlu gibi bazı isimler Kâlâyî’nin şiirlerini çok başarılı bulmazlar. Bununla birlikte Refî Kâlâyî Dîvânı'nın basılmasına bağlı olarak çeşitli tarihler düşüren bazı isimler, şairin “ser-satr-ı kütüb” olduğu, şiirlerinin çok güzel ve akıcı olduğu fikrinde ittifak etmiş gibidirler.
Divan şiirinin birçok türünde yazmaya çalışan Kâlâyî’nin birçok kişi, hadise ve yapıya düşürdüğü tarihleri dikkat çekicidir. Kâlâyî, devrinde Adanalı Sürûrî’den sonra en fazla tarih düşüren şairlerden biridir. Divan şiirinde kullanılan birçok türde şiirler yazan Kâlâyî’nin biçimde mükemmelliği aramaktan ziyade içerikte birçok yeniliğe ulaşmaya çalıştığı söylenebilir. Divan şairlerinde pek görülmeyen, görülse dahi tek tük örneklerle geçiştirilen yek-âhenk şiirler Kâlâyî Dîvânı''nda sıklıkla görülür. Çeşitli mecmualarda Adanalı Sürûrî ve Antepli Aynî ile karşılıklı söyledikleri hicivlerine rastlanır. Divan'da sadece bir konuya veya sadece bir kelimeye ayrılmış gazeller vardır. Bu gazellerden birinde şair "Geçme Çubuk" konusunu işler. Gazelin redifi de "Geçme" şeklindedir. Bir başka gazelinde ise saat terimlerine yer verir. Gazelinin tamamında saat terimlerine yer verir. "Beray-ı Sâatname", başlıklı gazelinde kelimelerin üç anlamına yer verir. Biri gerçek diğeri saatçilik terimi olan bu kelimelerin üçüncü anlamı ise argodur. Bu kelimelerin içerdikleri iki anlamı bir lügatçe ile birlikte yayınlanmıştır (Aksoyak 2018: 14-21)
Kalâyî Divanı''ndaki tarih beyitlerinden Kâlâyî’nin İsmâil Rızâ (d.1211/1797) ve Ahmed Münîb (d.1801/1215) adlı iki oğlunun olduğu anlaşılmaktadır. Kâlâyî’nin ilk çocuğu İsmâil Rızâ’ya dair herhangi bir malumat yoktur. Sicill-i Osmanî'nin bildirdiğine göre şairin ikinci oğlu Ahmed Münîb, Kâlâyî-zâde olarak şöhret bulmuş ve 1875'te vefat etmiştir. İ. Hakkı Aksoyak tarafından tespit edilen Münîb Dîvânçe'sinin baş taraflarında 1858 tarihinde Ali Nûrî adında bir oğlunun dünyaya geldiğini (Ahmed Münîb Yz. B. 482: 2a) haber vermektedir. Böylece Refî’-i Kâlâyî'nin Ahmed Münîb adındaki oğlundan Ali Nûrî adlı bir torunu olduğu açığa çıkmaktadır.
Kalâyî Divanı, eski harflerle basılmıştır. (İstanbul 1284). Divan'ın Süleymaniye Kütüphanesi. İzmirli İsmail Hakkı. Nu. 3382/2'da yazma bir nüshası bulunuyorsa da bu nüsha matbu Kâlâyî Divanı'ndan değerli değildir. Ayrıca Kalâyî Divanı Bilal Alpaydın, tarafından yüksek lisans tezi hazırlanmıştır. (İstanbul 2007).
Şairin biyografisi için bkz. "Refî'-i Kâlâyî". Türk Edebiyatında İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/refii-kalayi
Eserden Örnekler
BERÂY-I SÂAT-NÂME
Akl-ı tâmmın çaldı uşşâkın o sâatçi-beçe
Zarf-ı tenden zahm-ı zülf-i akrebi işler içe
Görmedim ol fâris-i hüsne gelir at başı bir
Esb-i dil zülfüne kösteklendi anın haylîce
Çok mu rakkâs-ı felek ol âfitâba meyl ile
Tâs-ı çerhi çaldırıp oynarsa her gün her gice
Yüz ayârıdır o sîmîn-cebhe hüsn ü ân ile
Tuhfe-i hâle nazar kıl sevmeyim anı nice
Şems-i hüsnü akreb-i zülfünde âlem müşterî
Kâr-ı vaslı çıkmada sâ‘at-be-sâ‘at râyice
Bir usûl ile beni zencîr-i zülfe bağladı
Çıkdı andan sâniyen zâr u enînim hârice
Eşk-i çeşmim seyl desem nâz ile ol sâ‘at siler
İndirip bindirmede uşşâkını çekmez güce
Basma bir sâ‘at demişdim biryol olmaz mı dedi
Beklerim semt-i Vefâdan belki ol bir yol geçe
Hîç gurûb anmaz eder mihr-i ruhundan ihtirâz
Lîk iftâr-ı visâlin söyler ammâ gizlice
Münharif turmuş bakar zâhid ayâr-ı hüsnüne
Şöyle kim dîvâr-ı hayretde dönüp bir kerpice
Âşık-ı deryâ-dile hep gösterip alış veriş
Nev-resân ile kurar kum sâ‘atiyle bâziçe
Bir usûl-i çâr-yek çaldırsa oynardım Refî
İrtifâ-ı evc-i hüsnü öyle gâyetde yüce (Aksoyak 2018: 15).
Kaynakça
Ahmed Münîb. Divan-ı Kâlâyîzâde Ahmed Münib Efendi. Ankara Milli Kütüphane. Yz. B. 482. yk. 2a.
Aksoyak, İ. Hakkı (2001). “Refî-i Kâlâyî'ye Dair Yeni Bilgiler ve “Geçme Çubuk” ile İlgili Manzumesi”. Türk Kültürü İncelemeleri. (4): 159-172.
Aksoyak İ. H. (2018). "Saatçi Güzeli". Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 2 (4): 14-21.
Aksoyak, İ. Hakkı (2009). “Şerh Kitapları George Prior’u Tanır mı?”. Turkish Studies. (4): 13-21.
Alpaydın, Bilal (hzl.)(2007). Refî‘-i Kâlâyî Dîvânı (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Bursalı Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. C. 2. İstanbul: Matbaa-ı Amire. 394.
Dankoff, Robert, A. Turgut Kut ve J.J.S Weitenberg (1996). The Versified Armenian-Turkish Glossary by Kâlâyî. Cleveland State University. 21.
Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. (1986). "Ahmed Münîb Efendi". C. 6. İstanbul: Dergâh Yay. 470.
Sicill-i Ahvâl Defteri. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. 5/267.
Fatîn (1271). Hâtimetü’l-Eşâr. İstanbul: İstihkam Alayları Litoğrafya Destgâhı. 161.
Kalâyî (yty.). Mecmua. Ankara Millî Kütüphane. Yz. A 2741.17a.
Kalâyî (yty.). Mecmua. Ankara Millî Kütüphane. Yz. A. 1879. 36b.
Kalâyî (1284). Dîvân-ı Refî-i Kâlâyî. İstanbul.
Kalâyî Divan-ı Refî-i Kâlâyî. Süleymaniye Kütüphanesi. İzmirli İsmail Hakkı. Nu. 3382/2.
Karavelioğlu, Murat Ali (1999). “Refî-i Kâlâyî”. Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. C. II. İstanbul: YKY. 454.
Kocatürk, Vasfi Mahir (1964). Büyük Türk Edebiyatı Tarihi (Başlangıçtan Bugüne Kadar). Ankara: Edebiyat Yay.
Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatcı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî - Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C.I. Ankara: Bizim Büro Yay.
Olgun, Tahir (6 Ekim 1949). “Edebi Bahisler: Refî-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (53): 3.
Olgun, Tahir. (10 Kasım 1949) “Edebi Bahisler: Şair Refi-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (58).
Olgun, Tahir. (13 Ekim 1949). “Edebi Bahisler: Şair Refi-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (54).
Olgun, Tahir. (yty.). Refî-i Kâlâyî. Süleymaniye Kütüphanesi. FS. Türkmen nu: 89.
Ünver, İsmail (1988). "Refî'-i Kâlâyî". Büyük Türk Klâsikleri. C. 8. İstanbul: Ötüken Yay.
Yücebaş, Hilmi (1961). Hiciv Edebiyatı Antolojisi. İstanbul: Aka Kitabevi. 77.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ERMENİCE-TÜRKÇE LÜGAT (REFÎ'-İ KÂLÂYÎ) | Refî-i Kâlâyî | ismail Aksoyak |
Görüntüle | ||
| 2 | DİVANÇE (VÂZIH) | Mustafâ Vâzıh | Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN |
Görüntüle | ||
| 3 | MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) | İbrâhîm Zikrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
| 4 | ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ | Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi | Doç. Dr. Ramazan Ekinci |
Görüntüle | ||
| 5 | TARÎKÜ'L-İHTİSÂR | Nûrî, Osman Hanyevî | Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu |
Görüntüle | ||
| 6 | TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ | Mehmed Sabrî | Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz |
Görüntüle | ||
| 7 | RAVZ-I VERD | Şâkir, Ahmed Paşa | Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek |
Görüntüle | ||
| 8 | KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) | Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü | Diğer Öznur ÖZER |
Görüntüle | ||
| 9 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi | Prof. Dr. Beyhan KESİK |
Görüntüle | ||
| 10 | MEVLİD (ABDÎ) | Abdî | Doç. Dr. Hasan Kaya |
Görüntüle | ||
| 11 | DÎVÂN (ABDÎ) | Abdî, Şarkîkarahisarlı | Dr. Hacer SAĞLAM |
Görüntüle |