DÎVÂN (REFÎ')
şiirler
Refî'-i Kâlâyî (d. 1174/1760 - ö. 1239/1823)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Refî'-İ Kâlâyî'nin şiirlerinden oluşan eseri. Refî’ ve babasının kumaşçı olmasından dolayı Kâlâyî (kumaşçı) mahlaslarını kullandı. Şairin Gayûr mahlası ile şiir yazdığı söyleniyorsa da bu mahlasla yazdığı şiirler elimizde yoktur.

Kâlâyî'nin elimizdeki iki eserinden biri Dîvân, öbürü Ermenice Lügat’tir. Dîvân'da oğlu tarafından yazılan mukaddimeden başka 21 kaside, 57 gazel, 10 musammat, 153 tarih, 24 beyit, 2 kıt'a, 3 muamma olmak üzere toplam 275 manzume (2184 beyit) bulunmaktadır. Dîvân'ın sonuna Kâlâyî ile Sürûrî'nin muhâvereleri eklenmiştir. Muhaverelerden 36'sı Kâlâyî'ye, 20’si de Sürûrî'ye aittir. Ankara Millî Kütüphanedeki nüshanın baş tarafındaki "sâhib-i kitâb Ahmed Münib Efendi ferzend-i Kâlâyî" kaydından yazmanın Kâlâyî'nin oğlu Ahmed Münîb'e ait olduğu anlaşılmaktadır. Kâlâyî'nin şiirlerine mecmualarda rastlanıyorsa da bunların sayısı fazla değildir. Ayrıca bu şiirler Dîvân'da yer almaktadır. Mehmet Süreyya, şairin Dîvân ve Ermenice Lügati’nin dışında çingene terimleriyle yazılmış bir kasidesi olduğunu yazmaktadır (Sicill-i Osmanî 1311: 413). Dîvân'da Çingene terimlerinin kullanıldığı bir manzume varsa da bu manzume kaside değil, beş bentten oluşan bir terci-benddir. Ayrı bir eser gibi gösterilen bu manzume, Dîvân'daki terci-bend olmalıdır. Muallim Nâci, Mehmed Süreyyâ, Bursalı Mehmed Tahir Bey, Tahir Olgun ve Süud Yavsı Ebussuudoğlu gibi bazı isimler Kâlâyî’nin şiirlerini çok başarılı bulmazlar. Bununla birlikte Refî Kâlâyî Dîvânı'nın basılmasına bağlı olarak çeşitli tarihler düşüren bazı isimler, şairin “ser-satr-ı kütüb” olduğu, şiirlerinin çok güzel ve akıcı olduğu fikrinde ittifak etmiş gibidirler.

Divan şiirinin birçok türünde yazmaya çalışan Kâlâyî’nin birçok kişi, hadise ve yapıya düşürdüğü tarihleri dikkat çekicidir. Kâlâyî, devrinde Adanalı Sürûrî’den sonra en fazla tarih düşüren şairlerden biridir. Divan şiirinde kullanılan birçok türde şiirler yazan Kâlâyî’nin biçimde mükemmelliği aramaktan ziyade içerikte birçok yeniliğe ulaşmaya çalıştığı söylenebilir. Divan şairlerinde pek görülmeyen, görülse dahi tek tük örneklerle geçiştirilen yek-âhenk şiirler Kâlâyî Dîvânı''nda sıklıkla görülür. Çeşitli mecmualarda Adanalı Sürûrî ve Antepli Aynî ile karşılıklı söyledikleri hicivlerine rastlanır. Divan'da sadece bir konuya veya sadece bir kelimeye ayrılmış gazeller vardır. Bu gazellerden birinde şair "Geçme Çubuk" konusunu işler. Gazelin redifi de "Geçme" şeklindedir. Bir başka gazelinde ise saat terimlerine yer verir. Gazelinin tamamında saat terimlerine yer verir. "Beray-ı Sâatname", başlıklı gazelinde kelimelerin üç anlamına yer verir. Biri gerçek diğeri saatçilik terimi olan bu kelimelerin üçüncü anlamı ise argodur. Bu kelimelerin içerdikleri iki anlamı bir lügatçe ile birlikte yayınlanmıştır (Aksoyak 2018: 14-21)

Kalâyî Divanı''ndaki tarih beyitlerinden Kâlâyî’nin İsmâil Rızâ (d.1211/1797) ve Ahmed Münîb (d.1801/1215) adlı iki oğlunun olduğu anlaşılmaktadır. Kâlâyî’nin ilk çocuğu İsmâil Rızâ’ya dair herhangi bir malumat yoktur. Sicill-i Osmanî'nin bildirdiğine göre şairin ikinci oğlu Ahmed Münîb, Kâlâyî-zâde olarak şöhret bulmuş ve 1875'te vefat etmiştir. İ. Hakkı Aksoyak tarafından tespit edilen Münîb Dîvânçe'sinin baş taraflarında 1858 tarihinde Ali Nûrî adında bir oğlunun dünyaya geldiğini (Ahmed Münîb Yz. B. 482: 2a) haber vermektedir. Böylece Refî’-i Kâlâyî'nin Ahmed Münîb adındaki oğlundan Ali Nûrî adlı bir torunu olduğu açığa çıkmaktadır. 

Kalâyî Divanı, eski harflerle  basılmıştır. (İstanbul 1284). Divan'ın Süleymaniye Kütüphanesi. İzmirli İsmail Hakkı. Nu. 3382/2'da yazma bir nüshası bulunuyorsa da bu nüsha matbu Kâlâyî Divanı'ndan değerli değildir. Ayrıca Kalâyî Divanı  Bilal Alpaydın, tarafından  yüksek lisans tezi hazırlanmıştır. (İstanbul 2007).

Şairin biyografisi için bkz.  "Refî'-i Kâlâyî". Türk Edebiyatında İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/refii-kalayi 

Eserden Örnekler


BERÂY-I SÂAT-NÂME

Akl-ı tâmmın çaldı uşşâkın o sâatçi-beçe

Zarf-ı tenden zahm-ı zülf-i akrebi işler içe


Görmedim ol fâris-i hüsne gelir at başı bir

Esb-i dil zülfüne kösteklendi anın haylîce


Çok mu rakkâs-ı felek ol âfitâba meyl ile

Tâs-ı çerhi çaldırıp oynarsa her gün her gice


Yüz ayârıdır o sîmîn-cebhe hüsn ü ân ile

Tuhfe-i hâle nazar kıl sevmeyim anı nice


Şems-i hüsnü akreb-i zülfünde âlem müşterî

Kâr-ı vaslı çıkmada sâ‘at-be-sâ‘at râyice


Bir usûl ile beni zencîr-i zülfe bağladı

Çıkdı andan sâniyen zâr u enînim hârice


Eşk-i çeşmim seyl desem nâz ile ol sâ‘at siler

İndirip bindirmede uşşâkını çekmez güce


Basma bir sâ‘at demişdim biryol olmaz mı dedi

Beklerim semt-i Vefâdan belki ol bir yol geçe


Hîç gurûb anmaz eder mihr-i ruhundan ihtirâz

Lîk iftâr-ı visâlin söyler ammâ gizlice


Münharif turmuş bakar zâhid ayâr-ı hüsnüne

Şöyle kim dîvâr-ı hayretde dönüp bir kerpice


Âşık-ı deryâ-dile hep gösterip alış veriş

Nev-resân ile kurar kum sâ‘atiyle bâziçe


Bir usûl-i çâr-yek çaldırsa oynardım Refî

İrtifâ-ı evc-i hüsnü öyle gâyetde yüce (Aksoyak  2018: 15).

Kaynakça


Ahmed Münîb. Divan-ı Kâlâyîzâde Ahmed Münib Efendi. Ankara Milli Kütüphane. Yz. B. 482. yk. 2a.

Aksoyak, İ. Hakkı (2001). “Refî-i Kâlâyî'ye Dair Yeni Bilgiler ve “Geçme Çubuk” ile İlgili Manzumesi”. Türk Kültürü İncelemeleri. (4): 159-172.

Aksoyak İ. H. (2018). "Saatçi Güzeli". Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 2 (4): 14-21.

Aksoyak, İ. Hakkı (2009). “Şerh Kitapları George Prior’u Tanır mı?”. Turkish Studies. (4): 13-21.

Alpaydın, Bilal (hzl.)(2007). Refî‘-i Kâlâyî Dîvânı (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Bursalı Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. C. 2. İstanbul: Matbaa-ı Amire. 394.

Dankoff, Robert, A. Turgut Kut ve J.J.S Weitenberg (1996). The Versified Armenian-Turkish Glossary by Kâlâyî. Cleveland State University. 21.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. (1986). "Ahmed Münîb Efendi". C. 6. İstanbul: Dergâh Yay. 470.

Sicill-i Ahvâl Defteri. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. 5/267.

Fatîn (1271). Hâtimetü’l-Eşâr. İstanbul: İstihkam Alayları Litoğrafya Destgâhı. 161.

Kalâyî (yty.). Mecmua. Ankara Millî Kütüphane. Yz. A 2741.17a.

Kalâyî (yty.). Mecmua. Ankara Millî Kütüphane. Yz. A. 1879. 36b.

Kalâyî (1284). Dîvân-ı Refî-i Kâlâyî. İstanbul.

Kalâyî Divan-ı Refî-i Kâlâyî. Süleymaniye Kütüphanesi. İzmirli İsmail Hakkı. Nu. 3382/2.

Karavelioğlu, Murat Ali (1999). Refî-i Kâlâyî”. Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. C. II. İstanbul: YKY. 454.

Kocatürk, Vasfi Mahir (1964). Büyük Türk Edebiyatı Tarihi (Başlangıçtan Bugüne Kadar). Ankara: Edebiyat Yay.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatcı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî - Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C.I. Ankara: Bizim Büro Yay.

Olgun, Tahir (6 Ekim 1949). “Edebi Bahisler: Refî-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (53): 3.

Olgun, Tahir. (10 Kasım 1949) “Edebi Bahisler: Şair Refi-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (58). 

Olgun, Tahir. (13 Ekim 1949). “Edebi Bahisler: Şair Refi-i Kâlâyî”. İslâm Yolu Mecmuası. (54).

Olgun, Tahir. (yty.). Refî-i Kâlâyî. Süleymaniye Kütüphanesi. FS. Türkmen nu: 89.

Ünver, İsmail (1988). "Refî'-i Kâlâyî". Büyük Türk Klâsikleri. C. 8. İstanbul: Ötüken Yay.

Yücebaş, Hilmi (1961). Hiciv Edebiyatı Antolojisi. İstanbul: Aka Kitabevi. 77.

Atıf Bilgileri


Aksoyak, ismail. "DÎVÂN (REFÎ')". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-refi. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 ERMENİCE-TÜRKÇE LÜGAT (REFÎ'-İ KÂLÂYÎ) Refî-i Kâlâyî ismail Aksoyak
Görüntüle
2 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
3 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
4 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
5 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
6 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
7 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
8 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
9 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
10 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
11 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle