Enderun Mektebi’nden yetişmesinden ötürü “Enderûnî” lakabı ile de anılan Mehmed Nazîf’in bir Arapça ve biri gazel, diğeri tarih düşürme kıt'ası iki Farsça manzumesi dışında Türkçe şiirlerini ihtiva eden eseri. Mehmed Nazif, önce Topkapı Sarayı Hırka-i Saâdet Dairesi’nin serhademeliği, sonra Hazîne-i Hümâyûn kethudalığı görevinde bulunmuştur. Memuriyeti sebebiyle yönetime yakın olduğu için, tanık olduğu tarihi hadiseleri ve tanıdığı şahsiyetleri şiirlerine mevzu edinmiştir. Divan'daki şarkıların bazıları dönemin önemli bestekârları tarafından bestelenmiştir.

Müellif hattı olduğu tahmin edilen tek nüshalı ve mürettep olmayan Divan'da, bütün nazım şekillerine yer verilmemiştir. Mesnevi, kıt'a, kaside, şarkı ve gazel şeklinde uzun ve kısa 177 manzumenin yer aldığı eser, tevhid ve na’t kasideleri ile değil mesnevi ile başlar, yine mesnevi ile biter ve klasik sıralanışa uyulmaz. Mesneviler Divan'da mesneviyat başlığı altında sıralı olmayıp farklı yerlerde şu sıra ile yer alır: Mirac-nâme, Hicret-nâme, Kırâatü’n-Nebî, Hz. Amine’nin Peygamber Efendimize hamileliği, validesinin Sultan II. Mahmud’a hamileliği, II. Mahmud’un Şehzade Abdülmecid’i ziyaret etmesi, hikâye bölümünde Hz. Fatıma’nın Hz. Ali ile izdivacının nazmedildiği II. Mahmud’un kızlarından Mihrimah ve Atiye Sultan’ın düğünleri, Hikâyet-i Gürbe-beçe (hezeliyat), Hikâyet-i Hüdhüd (çantacı) ve Emâre-i Zafer. Divan'da musammatlar da farklı yerlerdedir. Dört tahmis, bir tazminin yer aldığı üç muhammes, bir tazminin ve bir mersiyenin bulunduğu altı murabba, bir müseddes, iki terkib-bend, ikisi dışında arka arkaya yer alan 37i şarkı bulunmaktadır. Şarkılara gazellerden önce yer verilmiştir. Bunlardan biri I. Abdülhamid’in kızı Esma Sultan biri Suyolcuzâde Sâlih Efendi, biri Şâkir Ağa, biri Numan Ağa, beşi Sultan II. Mahmud tarafından, olmak üzere dokuz şarkısı bestelenmiştir. Biri dışında besteler TRT arşivinde “Güftekârı meçhuldür.” ibaresi ile kayıtlıdır. Eserde biri mersiye olmak üzere, çoğu tarih düşürmek amacıyla yazılmış 22 kaside, üçü mersiye, diğerleri tarih düşürme türünde yazılmış 43 kıt'a, 44 gazel, bir müstezad ve bir rubai bulunur. Eserin Divan kısmı, Mehmed Nazîf’in Sultan Abdülmecid’in kendisine yaptığı iyiliklere minnettarlığını ifade edip bitiriş tarihini eklediği manzume ile sona erer.

Mehmed Nazif’in görevleri sebebi ile hayatının sarayda geçmesi, Divan'daki manzumelerin muhtevasına önemli oranda yansımıştır. Döneminin sonlarına tanık olduğu padişahlardan Sultan II. Mahmud için beş, bütününe tanık olduğu Sultan Abdülmecid için ise farklı nazım türlerinde 20’den fazla manzume inşa etmiştir. Ayrıca Asâkîr-i Mansûre için iki manzumesi, şehzadeler ve padişah kızlarının doğum ve düğünleri için çok sayıda manzume ve tarih düşürmeleri vardır. Şairin tasannuya kaçmayan, tabii bir üslubunun olduğu ve gazellerinde âşıkane söyleyişi kısmen yakalayabildiği görülür.

Mehmed Nazîf’in divanının bilinen tek nüshası Atatürk Kitaplığı, Kemal Salih Sel Koleksiyonu K0181 numara ile kayıtlıdır. Eser yayımlanmıştır (Çalışkan 2019).

Şairin biyografisi için bk. “Nazîf, Mehmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nazif-mehmed