Osmanlı padişahlarının en bilgililerinden sayılan Sultan III. Murad’ın Türkçe şiirlerini topladığı eseri. İstanbul’un fethini takiben sürekli yükselen Osmanlı bilim ve kültür hayatı denebilir ki III. Murad döneminde en üst konumuna ulaştı. Özellikle şiir ve nesri kapsayan ebebî birikim, yükselişini devam ettirdi. Bir farkla ki daha önceki dönemlerde daha klasik eserlerin lehine olan yükseliş, III. Murad döneminden itibaren sade Türkçeyi de içine alacak şekilde devam etmiştir. III. Murad’ın sanatçılara değer veren bir padişah olmasının yanında meddahlar, kıssahanlar ve mukallitleri, başta gelen nedim/musahip olarak yakınında görevlendirmesi, sultanın yerli olanı tercih ettiğine işaret eder. Sultanın bu dönemde eserlerin sade yazılması konusunda yaptığı yönlendirmeler sadece edebiyat metinlerine değil, diğer sanat dallarına da yansımış ve yerli bir ekol vurgusu ortaya çıkmıştır. Yöneticilerin talepleri metinlerin içeriklerine ve sanat faaliyetlerine yön vermiştir. Bu dönemde meddahların da anlattıkları hikâyelerde yerli konulara yönelmeleri, gerçekçi anlatımların öne çıkması dönem üslubuna uygun bir tavır olarak değerlendirilebilir. Elbette öte yandan Osmanlı şiir dili Sebk-i Hindî ile daha soyut bir düzlemde seyretmişse de bir başka koldan daha yerli bir anlatım öne çıkmaktadır.

Ataları şiirle uğraştığı gibi III. Murad da “Murâdî” mahlasıyla dinî ve tasavvufi şiirler kaleme almıştır. Hatta daha ileri giderek denebilir ki III. Murad, Osmanlı sultanları arasında büyük dedesi Kanunî Sultan Süleyman’dan sonra en çok Türkçe şiir söyleyen şair padişahtır. Şiirlerini topladığı divanında 1565 gazel, 1 muhammes, 48 mesnevi, 38 nazım, 1 kıt’a, 47 müfred yer alır. Bunlardan 5 gazel Arapça, 8 gazel, 2 mesnevi, 2 nazm ve 1 kıt’a, Farsça olarak yazılmıştır. Dîvân'daki bu tablo onun sadece nicelik açısından değil nitelik açısından da Kanunî’den sonra Osmanlı sultanları içinde en önemli ikinci şair olduğunu gösterir. Şiirlerinde mülemmalarının çokluğu; Farsça şiirleri ve Kitâbü’l-Menâmât adlı mektubatındaki Arapça ifadelerin miktarı, Sultan III. Murad’ın bu dillere vukufunu da gösterir.

Sultan III. Murad hem Türkçe hem de Farsça şiirlerinde tasavvufi bir duyarlıkla iç dünyasını dile getirir. Bu şiirler sade ve samimi bir dille kaleme alınmışlardır. Bu dil ve anlatım Osmanlı padişahlarının genel üslubuyla örtüştüğü gibi yerelliğe önem veren III. Murad’ın özel tavrıyla da uyum içindedir. Fakat belirtmek gerekir ki bu dönemden itibaren artık sultanların şiirleri dönemin estetik özellikleriyle örtüşmez. Örneğin Sebk-i Hindi'nin yoğun ve soyut anlatımları sultan şairlerin şiirlerinde karşımıza çıkmaz. Buna karşılık dinî muhtevalı ve tevekkül vurgulu şiirler önceki dönem örneklerine göre çoğalmıştır. Öte yandan Gelibolulu Âlî (Aksoyak, 1998) ve dönemin en büyük şairi Bakî başta olmak üzere Haşimî ve Hoca Sadettin (İzzî), Zekeriyya Efendi, Muhammed es-Sıddıkî, Kadı Yusuf, Nişancı Muhyî, Şeyh Cafer (Kemâlî), Şeyh Selamî, Subhî, Nevâlî gibi seçkin kişiler tarafından şiirlerinin şerh edilmiş olması dikkat çekicidir (Dağlar 2019).

III. Murad Han, ayrıca sülüs, nesih ve talikte başarılı bir hattattır. Bu konuda bazı örnekler elde olduğu gibi daha şaşırtıcı olan, Münirî Divanı’nı kendi hattıyla istinsah etmiş olmasıdır (İ.Ü. T.5580). Elbette Osmanlı sultanlarının da himaye ettikleri, yakın dostluk gösterdikleri ve severek okudukları şairler vardır. Ama Münirî Divanı dışında bir sultan eliyle istinsah edilmiş başka bir divan bilinmez.

Dîvân üzerinde bir akademik çalışma yapılmış ve eser tıpkı basım olarak neşredilmiştir (Kırkkılıç 2012).

Şairin biyografisi için bk. "Murâd/Murâdî, Sultân III. Murâd". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/murad-muradi-sultan-iii-murad