Muhibbî mahlasıyla şiirler yazan Osmanlı padişahı Kanunî Sultan Süleyman’ın şiirlerini topladığı eseri. Siyasi ve idari bakımdan Osmanlı devletinin en büyük padişahı olan Kanunî Sultan Süleyman, çok önemli bir sanat koruyuculuğu yanında hem nicelik hem de nitelik bakımından Osmanlı’nın en büyük şair padişahıdır. Denebilir ki o, bir insanda aynı zamanda bir araya gelemeyecek çeşitli kabiliyet ve değerleri şahsında toplamış eşsiz bir yetenek, Osmanlı Devletinin en önemli hükümdarı olma yanında içinden birçok şair çıkmış Osmanlı ailesindeki şiir geleneğinin de en yüksek temsilcisidir.

Nicelik açısından değerlendirildiğinde Divan edebiyatında biraz başka amaçlarla şiirlerini düzenleyen Edirneli Nazmî (toplam 6967 gazel) hariç tutulacak olursa Muhibbî, 4134 şiir ile bu geleneğin işi sadece şiir yazmak olan şair kadrosunun da açık ara önünde yer almaktadır. Ona yaklaşabilecek şairler olarak Halepli Edib’in divanında 2197, Zatî’nin 1800, Gelibolulu Âlî’nin 1549 gazeli olduğunu belirtmek gerekir.

Nicelik yanında onun şiirleri nitelik açısından da mükemmeldir. Söyleyiş gücü kuvvetli, zevk sahibi usta bir kalemin mahsulü olan bu örnekler, bir heveskârlığın ifadeleri olmaktan ileri gidememiş bazı şair hükümdarlarınkinden tamamıyla farklıdır. Onun, bu denli güçlü ve üretken bir şair olması yeteneği yanında yetiştirilme tarzı ile açıklanabilir. Daha dört yaşından itibaren özel hocalar nezaretinde dinî, ilmî birçok ders alıp, Türkçeden başka Arapça, Farsça, Çağatay Türkçesi gibi dil ve lehçelerden birkaçını öğrenen Muhibbî, ayrıca müzik, hat şiir ve inşa alanında eğitilmişti. Muhibbî, Meftûnî, Aczî mahlaslarıyla Türkçe, Farsça şiirler yazan Kanuni, bunları iki ayrı divanda topladı. Osmanlı Devletinin kuruluşunu izleyen yıllarda, özellikle II. Murad devrinden itibaren önem kazanmaya başlayan Divan şiiri, Kanuni Sultan Süleyman döneminde artık klasik vasfı kazanmış bulunuyordu. Bunu bizzat Muhibbî’nin şiirleri için de söylemek mümkündür. Kanuni’den önceki sultanların şiirleri erken dönem şiirinin özelliklerini taşırken onun yazdıkları, tıpkı Baki örneğinde klasik şiirin kazandığı seviye gibi, ayrı bir düzlemi ifade eder. Muhibbî, hacimli divandaki şiirlerinde Divan şiirinin genel konuları yanında dillerden düşmeyen ve bir atasözü gibi hafızalara yerleşen ve ancak bir padişahın ağzına yakışabilecek söyleyişlere sahiptir. Cihan padişahı olmanın verdiği duyguları da onun şiirine müstesna söyleyişler katmaktadır. Sevgilisine, sahip olduğu ülkelerin paha biçilmez güzellikleriyle hitap etmekte ve ona âdeta “bu ülkeler değerindeki sevgilim” diye seslenmektedir. Mertlikten, kahramanlıktan bahseden büyük cihan padişahı, elde ettiği zaferlerin bolluğuna, aldığı yerlerin çokluğuna, sürdüğü saltanatın yüceliğine rağmen, bazı şiirlerinde devrandan, kimsesizlikten, kıymetinin bilinmediğinden yakınır. Pek çok şiirinde peygamberine karşı samimi duygularını ifade eder ve iki cihanda da ona sığınır. Bazı şiirlerinde yer yer hikemi bir tavırla öğütler dile getirilir. Bunlar hem cihan padişahına hem de görmüş geçirmiş bir tecrübe sahibine yakışır türden ifadelerdir. Diğer padişah şairler gibi üslubu sade ve ifadesi açıktır. Kanuni’nin oğlu Bayezid ile şiir diliyle mektuplaşması edebiyat tarihinin en bilinen örneklerinden biridir. Hayatının son yıllarında oğulları Bayezid ile Selim arasında saltanat kavgası başlamış, Konya’da yapılan savaşı Bayezid kaybetmiş ve İran’a sığınmıştır. Oradan babasına affedilmesi ile ilgili olarak yazdığı manzum mektuba Kanunî de yine manzum olarak cevap vermiştir. Baba ve oğula ait bu iki mektup, edebiyatımızda manzum mektuplaşmanın güzel bir örneğini teşkil eder. Mektup her ikisinin de nesirle yazar hatta konuşur gibi şiiri kolaylıkla kullandığını göstermesi bakımından da önemlidir.

Muhibbî’nin Türkçe Dîvân'ı birkaç yayına konu oldu (Ak 1987, Kut 2001, 2005, Beyazıt 2005, Yavuz 2014, Yavuz vd. 2014, Yavuz, Yavuz 2016, Atasoy 2016). Türkçe Dîvân’ın 875 gazelden oluşan bir seçkisi II. Mahmut’un kızı Âdile Sultan tarafından yayınlandı (1308). Bu kitabı daha sonra Dîvân-ı Muhibbî (Kanûnî Sultan Süleyman’ın Şiirleri) adıyla Vahit Çabuk yeni yazıya aktararak neşretti.

Muhibbî Dîvânı'nın yayınları ile ilgili şu hususa dikkat çekmek gerekir; başka alanlardaki tanınırlığı şairliğinin önünde olan kişilerin divanları hazırlanırken alışılmış metin neşri yöntemleri yetmemektedir. Bu anlamda Muhibbî Dîvânı da mevcut şiirlerin onunla ilişkisi noktasından dikkatle değerlendirmeyi beklemektedir. Nitekim Muhibbî şiirleri üzerine bir doktora çalışması yapın Ak neşrinde 2799 gazel, (9’u tevhid, münacat ve na’t), 1 münacat, 1 elif-nâme, 1 terci’bend, 18 muhammes, 30 murabba’, 5 manzume, 51 dörtlük, 217 müfret ve matla olmak üzere 3123 şiir yer alır. Kemal ve Orhan Yavuz yayınında ise 4134 şiir bulunur. Nüshalar arasındaki bu denli farkın bir izahı olmalıdır. Bu anlamda Hatayî Divanı bir örnek olarak göz önünde tutulabilir (Macit 2017).

Şairin biyografisi için bk. "Muhibbî". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhibbi